Cần phải lựa chọn một cách nghiêm ngặt xem nên học gì và không nên học gì ''

Ngày 18 tháng 09 năm 2020

ĐĂNG NHẬP TÀI KHOẢN

 » Tài nguyên » Các tổ chuyên môn

Tổ Hóa

Cập nhật lúc : 19:26 22/03/2013  

Hóa học và đời sống

1. PhÌn chua lµ chÊt g× ?

          PhÌn chua lµ muèi sunfat kÐp cña nh«m vµ kali. ë d¹ng tinh thÓ ngËm 24 ph©n tö H2O nªn cã c«ng thøc ho¸ häc lµ K2SO4.Al2(SO4)3.24H2O.

          PhÌn chua cßn ®­îc gäi lµ phÌn nh«m, ng­êi ta biÕt phÌn nh«m cßn tr­íc c¶ kim lo¹i nh«m.

          PhÌn nh«m ®­îc ®iÒu chÕ tõ c¸c nguyªn liÖu lµ ®Êt sÐt (cã thµnh phÇn chÝnh lµ Al2O3), axit sunfuric vµ K2SO4.

          PhÌn chua kh«ng ®éc, cã vÞ ch¸t chua, Ýt tan trong n­íc l¹nh nh­ng tan rÊt nhiÒu trong n­íc nãng nªn rÊt dÔ tinh chÕ b»ng kÕt tinh l¹i trong n­íc.

          Còng do t¹o ra kÕt tña Al(OH)3 khi khuÊy phÌn vµo n­íc ®· dÝnh kÕt c¸c h¹t ®Êt nhá l¬ löng trong n­íc ®ôc thµnh h¹t ®Êt to h¬n, nÆng vµ ch×m xuèng lµm trong n­íc.

Anh ®õng b¾c bËc lµm cao

PhÌn chua em ®¸nh n­íc nµo còng trong

PhÌn chua rÊt cÇn cho viÖc xö lÝ n­íc ®ôc ë c¸c vïng lò ®Ó cã n­íc trong dïng cho t¾m, giÆt.

V× côc phÌn chua trong vµ s¸ng cho nªn ®«ng y cßn gäi lµ minh phµn (minh lµ trong s¸ng, phµn lµ phÌn).

Theo y häc cæ truyÒn th×:

PhÌn chua, chua ch¸t, l¹nh lïng

Gi¶i ®éc, t¸o thÊp, s¸t trïng ngoµi da

D¹ dµy, viªm ruét, thÊp tµ

Dïng liÒu thËt Ýt, thuèc ®µ rÊt hay

PhÌn chua lµm hÕt ngøa, s¸t trïng v× vËy sau khi c¹o mÆt xong, thî c¾t tãc th­êng lÊy mét miÕng phÌn chua to xoa vµo da mÆt cho kh¸ch.

PhÌn chua dïng ®Ó bµo chÕ ra c¸c thuèc ch÷a ®au r¨ng, ®au m¾t, cÇm m¸u, ho ra m¸u (c¸c lo¹i xuÊt huyÕt).

 

          2. Hµn the lµ chÊt g× ?

Hµn the lµ chÊt natri tetraborat (cßn gäi lµ borac) ®«ng y gäi lµ bµng sa hoÆc nguyÖt th¹ch, ë d¹ng tinh thÓ ngËm 10 ph©n tö H2O (Na2B4O7.10H2O). Tinh thÓ trong suèt, tan nhiÒu trong n­íc nãng, kh«ng tan trong cån 900.

Tr­íc ®©y ng­êi ta th­êng dïng hµn the lµm chÊt phô gia cho vµo giß lôa, b¸nh phë, b¸nh cuèn… ®Ó cho nh÷ng thø nµy khi ¨n sÏ c¶m thÊy giai vµ gißn. Ngay tõ n¨m 1985 tæ chøc thÕ giíi ®· cÊm dïng hµn the lµm chÊt phô gia cho thùc phÈm v× nã ®éc, cã thÓ g©y sèc, trôy tim, co giËt vµ h«n mª.

Natri tetraborat t¹o thµnh hîp chÊt mµu víi nhiÒu oxit kim lo¹i khi nãng ch¶y, gäi lµ ngäc borac.

Trong tù nhiªn, borac cã ë d¹ng kho¸ng vËt tinkan, cßn kenit chøa Na2B4O7.4H2O. Borac dïng ®Ó s¶n xuÊt men mµu cho gèm sø, thuû tinh mµu vµ thuû tinh quang häc, chÊt lµm s¹ch kim lo¹i khi hµn, chÊt s¸t trïng vµ chÊt b¶o qu¶n, chÊt tÈy tr¾ng v¶i sîi. Hµn the cßn ®­îc dïng ®Ó bµo chÕ d­îc phÈm.

Theo ®«ng y, hµn the cã vÞ ngät mÆn, tÝnh m¸t dïng h¹ sèt, tiªu viªm, ch÷a bÖnh viªm häng, viªm h¹nh nh©n h¹ch, s­ng loÐt r¨ng lîi.

Hµn the ngät, mÆn, m¸t thay

Tiªu viªm, h¹ sèt, l¹i hay ®au ®Çu

Viªm häng, viªm lîi ®· l©u

Viªm h¹ch, viªm m¾t thuèc ®©u s¸nh b»ng.

T©y y dïng dung dÞch axit boric lo·ng lµm n­íc röa m¾t, dïng natri tetraborat ®Ó chÕ thuèc ch÷a ®au r¨ng, lîi.

          3. M× chÝnh (bét ngät) lµ chÊt g× ?

          M× chÝnh lµ muèi natri cña axit glutaric, mét amino  axit tù nhiªn, quen thuéc vµ quan träng. M× chÝnh cã tªn ho¸ häc lµ monosodium glutamat, viÕt t¾t lµ MSG. MSG cã trong thùc phÈm vµ rau qu¶ t­¬i sèng ë d¹ng tù do hay ë d¹ng liªn kÕt víi protein hoÆc lipÝt. Tuy ë hµm l­îng thÊp, song chøc n¨ng cña nã lµ mét gia vÞ, t¨ng vÞ cho thùc phÈm, lµm næi bËt sù t­¬i sèng, cßn trong chÕ biÕn lµm t¨ng sù ngon miÖng. Ng­êi Hoa (vµ nhiÒu d©n téc Ch©u ¸) ®· lîi dông chøc n¨ng nµy trong kÜ x¶o Èm thùc ®Ó chÕ biÕn c¸c mãn ¨n thªm phÇn ngon miÖng trong c¸c nhµ hµng Trung Quèc. B¶n th©n MSG kh«ng ph¶i lµ mét vi chÊt dinh d­ìng vµ chØ cã MSG tù do d¹ng ®ång ph©n L míi lµ chÊt t¨ng vÞ, cßn ë d¹ng liªn kÕt víi protein vµ lipit th× kh«ng cã chøc n¨ng nµy. Nh÷ng thøc ¨n giµu protein nh­ s÷a, thÞt, c¸… chøa nhiÒu MSG d¹ng liªn kÕt. Ng­îc l¹i ë rau, qu¶, cñ l¹i tån t¹i ë d¹ng tù do nh­  nÊm cã 0,18%, cµ chua 0,14%, khoai t©y 0,1%.

Ng­êi NhËt lóc ®Çu ph©n lËp MST tõ t¶o biÓn, cßn ngµy nay MSG ®­îc tæng hîp b»ng c«ng nghÖ lªn men.

M× chÝnh lµ mét gia vÞ nhµ hµng, ®«i khi hç trî cho mét kÜ thuËt nÊu ¨n tåi, th­êng bÞ l¹m dông vÒ liÒu l­îng.

§· cã nh÷ng ph¸t hiÖn vÒ di chøng cña bÖnh ¨n nhiÒu m× chÝnh mµ ng­êi ta gäi lµ “héi chøng hiÖu ¨n Tµu”: NhÑ th× cã c¶m gi¸c ngøa ran nh­ kiÕn bß trªn mÆt, ®Çu hoÆc cæ cã c¶m gi¸c c¨ng cøng ë mÆt. NÆng th× nhøc ®Çu, chãng mÆt, buån n«n.

Nh­ vËy m× chÝnh cã ®éc h¹i kh«ng? §· kh«ng Ýt lÇn MSG ®­îc ®em ra bµn c·i ë c¸c tæ chøc l­¬ng n«ng thÕ giíi (FAO) Y tÕ thÕ giíi (WHO). Uû ban chuyªn gia vÒ phô gia thùc phÈm (JECFA). LÇn ®Çu  tiªn (1970) ®­îc quy ®Þnh r»ng l­îng MGS sö dông an toµn hµng ngµy lµ 0 ®120mg/kg thÓ träng, kh«ng dïng cho trÎ em d­íi 3 th¸ng tuæi. N¨m 1979 l¹i ®­îc quy ®Þnh t¨ng lªn lµ - 150mg/kg thÓ träng. Tíi n¨m 1986 JECFA l¹i xem xÐt l¹i vµ x¸c ®Þnh lµ MSG “kh«ng cã vÊn ®Ò g×”.

Tãm l¹i, MSG lµ an toµn trong liÒu l­îng cho phÐp. §iÒu ®¸ng l­u ý lµ m× chÝnh kh«ng ph¶i lµ vi chÊt dinh d­ìng mµ chØ lµ chÊt t¨ng vÞ mµ th«i

          4. S« ®a lµ chÊt lµ g× ?

Ngµy tõ thêi cæ x­a, ng­êi ta ®· biÕt ®Õn thuû tinh vµ xµ phßng. §Ó s¶n xuÊt ra chóng ta, ph¶i dïng natri cacbonat (s«®a) khai th¸c trªn bê cña nh÷ng hå s«®a ë Ch©u Phi vµ ch©u Mü hoÆc thu ®­îc tõ tro cña nh÷ng loµi thùc vËt mäc d­íi biÓn vµ bê biÓn ë ch©u ¢u. Kho¶ng 150 n¨m vÒ tr­íc, s« ®a b¾t ®Çu ®­îc s¶n xuÊt b»ng ph­¬ng ph¸p c«ng nghÖ. Mét ng­êi Ph¸p tªn lµ L¬Blan ®· t×m ra qui tr×nh ®Çu tiªn s¶n xuÊt s« ®a. Nh­ng tõ n¨m 1870, ph­¬ng ph¸p cña ng­êi BØ tªn lµ Solvay cã lîi nhuËn lín h¬n ®· ®Èy lïi ®­îc ph­¬ng ph¸p cña L¬ Blan vµ n¨m 1916; nhµ m¸y cuèi cïng s¶n xuÊt theo ph­¬ng ph¸p nµy ®· bÞ ®ãng cöa.

S«®a cã ý nghÜa cùc kú quan träng trong nÒn kinh tÕ quèc d©n. Nã ®­îc dïng ®Ó s¶n xuÊt c¸c chÊt tÈy röa vµ chÊt lµm s¹ch trong c«ng nghiÖp thuû tinh vµ c«ng nghiÖp dÖt. Trong ngµnh luyÖn kim, ng­êi ta dïng nã ®Ó t¸ch l­u huúnh ra khái s¾t vµ thÐp; s«®a ®­îc dïng trong s¶n xuÊt natri silicat, natri photphat vµ natri aluminat, men sø, s¬n dÇu vµ c«ng nghiÖp d­îc phÈm. C«ng nghiÖp da, cao su, ®­êng; s¶n xuÊt thùc phÈm, vËt liÖu nhiÕp ¶nh còng cÇn ®Õn s«®a. Nã lµ thµnh phÇn kh«ng thÓ thiÕu trong viÖc lµm s¹ch n­íc !

          5. Sîi ho¸ häc lµ g× ?

Sîi ho¸ häc lµ sîi t¹o thµnh tõ c¸c chÊt h÷u c¬ thiªn nhiªn vµ c¸c polime tæng hîp.

Sîi ho¸ häc chia lµm hai nhãm lín: sîi nh©n t¹o vµ sîi tæng hîp. Sîi nh©n t¹o thu ®­îc khi chÕ biÕn ho¸ häc c¸c polime t¹o sîi, thu ®­îc nhê tæng hîp ho¸ häc. C¸c lo¹i sîi poliamit, polieste, polipropilen vµ nhiÒu sîi kh¸c n÷anh­capron, nilon, lavsan,v.v… lµ sîi tæng h¬p.

Sîi nh©n t¹o ra ®êi tr­íc sîi tæng hîp. Ngay tõ n¨m 1853, ë Anh ng­êi ta ®· ®Ò xuÊt viÖc t¹o sîi m¶nh dµi v« tËn tõ dung dÞch nitroxenluloza trong hçn hîp r­îu vµ ete. Ng­êi ta ®· s¶n xuÊt c¸c lo¹i sîi nµy trªn quy m« c«ng nghiÖp, c¸ch ®©y kh«ng l©u l¾m vµo cuèi thÕ kû XIX, ®Çu thÕ kû XX. T¬ visco, s¶n xuÊt tõ n¨m 1905, ®Õn nay vÉn ch­a mÊt ý nghÜa. Sîi visco thu ®­îc tõ dung dÞch xenluloza ®Ëm ®Æc trong xót lo·ng. Tõ n¨m 1910 ®Õn 1920, ng­êi ta tiÕn hµnh s¶n xuÊt c«ng nghiÖp tõ xenluloz¬ axetat.

LÞch sö sîi tæng hîp b¾t ®Çu n¨m 1932. Lóc ®ã, ë §øc b¾t ®Çu s¶n xuÊt c«ng nghiÖp sîi tæng hîp ®Çu tiªn lµ polivinylclorua dïng vµo môc ®Ých kü thuËt. Khi clo ho¸ tiÕp polivinylclorua ta ®­îc nhùa peclovinyl, tõ  ®ã cã thÓ s¶n xuÊt ra lo¹i sîi bÒn vÒ mÆt ho¸ häc: sîi clorin. N¨m 1930, ng­êi ta b¾t ®Çu s¶n xuÊt sîi tõ nhùa poliamit, lµ polime tæng hîp t­¬ng tù protein. Trong ph©n tö cña chóng, còng gièng nh­ trong protein, cã c¸c nhãm amit- CO-NH- lÆp l¹i nhiÒu lÇn. C¸c sîi poliamit ®Çu tiªn lµ nilon vµ capron, vÒ mét sè tÝnh chÊt cßn tèt h¬n c¶ t¬ thiªn nhiªn. Nh÷ng sîi tæng hîp cã b¶n chÊt ho¸ häc kh¸c nh­ polieste, poliolefin (trªn c¬ së trïng hîp etylen),v.v… còng xuÊt hiÖn.

Vª nguyªn lý, c«ng nghÖ s¶n xuÊt sîi tæng hîp lµ ®¬n gi¶n: ®ïn khèi nãng ch¶y hoÆc dung dÞch polime qua nh÷ng lç rÊt nhá cña khu«n kÐo vµo mét buång chøa kh«ng khÝ l¹nh, t¹i ®©y, qu¸ tr×nh ®ãng r¾n x¶y ra, biÕn dßng polime thµnh sîi. B»ng c¸ch ®ã, ta thu ®­îc sîi capron vµ nilon.

ChØ t¬ h×nh thµnh liªn tôc ®­îc cuèn vµo èng sîi.

Nh­ng kh«ng ph¶i tÊt c¶ c¸c lo¹i sîi ho¸ häc ®Òu ®­îc s¶n xuÊt ®¬n gi¶n nh­ vËy. Qu¸ tr×nh ®ãng r¾n sîi axetat x¶y ra trong m«i tr­êng kh«ng khÝ nãng, ®Ó ®ãng r¾n chØ t¬ cña sî visco vµ mét lo¹i sîi kh¸c l¹i x¶y ra trong c¸c bÓ ®«ng tô chøa c¸c ho¸ chÊt láng ®­îc chän läc ®Æc biÖt. Trong qu¸ tr×nh t¹o sîi, trªn c¸c èng sîi ng­êi ta cßn kÐo c¨ng ®Ó c¸c ph©n tö polime d¹ng chuçi trong sîi cã mét trËt tù s¾p xÕp chÆt chÏ h¬n (s¾p xÕp song song nhau). Khi ®ã, lùc t­¬ng t¸c gi÷a c¸c ph©n tö t¨ng lªn lµm ®é bÒn c¬ häc cña sîi còng t¨ng lªn. Nãi chung, tÝnh chÊt cña sîi chÞu ¶nh h­ëng cña nhiÒu yÕu tè kh¸c nhau nh­ thay ®æi tèc ®é nÐn Ðp, thµnh phÇn vµ nång ®é c¸c chÊt trong bÓ ®«ng tô, nhiÖt ®é cña dung dÞch kÐo sîi vµ cña bÓ ®«ng tô (hoÆc buång kh«ng khÝ), thay ®æi kÝch th­íc lç cña khu«n kÐo. Lç cµng nhá th× sîi cµng m¶nh vµ lùc bÒ mÆt sÏ cµng ¶nh h­ëng nhiÒu ®Õn tÝnh chÊt cña v¶i lµm tõ sîi nµy. §Ó t¨ng nh÷ng lùc ®ã, ng­êi ta th­êng dïng c¸c khu«n kÐo víi lç cã tiÕt diÖn h×nh sao.

§èi víi c¸c chuyªn gia dÖt th× ®é dµi kÐo ®øt, do sîi bÞ ®øt d­íi t¸c dông cña träng l­îng chÝnh nã, ®­îc xem nh­ mét ®Æc tr­ng quan träng vÒ ®é bÒn cña sîi. Víi sîi b«ng thiªn nhiªn, ®é dµi ®ã thay ®æi tõ 5 ®Õn 10km, t¬ axetat tõ 30 ®Õn 35km, sîi visco tíi 50 km, sîi polieste vµ poliamit cßn dµi h¬n n÷a. Ch¼ng h¹n víi sîi nilon lo¹i cao cÊp, ®é dµi kÐo ®øt lªn tíi 80km.

Sîi ho¸ häc ®· thay thÕ mét c¸ch cã kÕt qu¶ c¸c lo¹i sîi thiªn nhiªn lµ t¬, len, b«ng vµ kh«ng Ýt tr­êng hîp v­ît c¸c lo¹i sîi thiªn nhiªn vÒ chÊt l­îng.

          S¶n xuÊt sîi ho¸ häc cã tÇm quan träng lín lao ®èi víi nÒn kinh tÕ quèc d©n, gãp phÇn n©ng cao phóc lîi vËt chÊt cho con ng­êi vµ cã kh¶ n¨ng ®¸p øng nhu cÇu ngµy cµng t¨ng cña  nh©n d©n vÒ c¸c mÆt hµng th«ng dông: v¶i, c¸c s¶n phÈm dÖt kim vµ t¬ l«ng nh©n t¹o.

          6. Saccarin lµ chÊt g× ?

Lµ chÊt tinh thÓ kh«ng mµu cã vÞ ngät, Ýt tan trong n­íc. §­îc ®iÒu chÕ tõ toluen. Saccarin th­¬ng m¹i lµ tinh thÓ muèi natri ngËm n­íc cña saccarin, ngät h¬n ®­êng 500 lÇn. Dïng thay cho ®­êng khi cã bÖnh tiÓu ®­êng. C¬ thÓ kh«ng hÊp thô ®­îc saccarin.

 
   

 

 

 

         

7. ThÇn sa lµ chÊt g× ?

Lµ kho¸ng vËt thuû ng©n sunfua HgS, nguyªn liÖu chñ yÕu ®Ó s¶n xuÊt thuû ng©n.

          8. Cholesterol lµ chÊt g×?

Lµ mét sterol chÝnh cã phæ biÕn trong m« ng­êi, ®éng vËt vµ mét sè thùc vËt, d­íi d¹ng tù do hay este víi axit bÐo m¹ch dµi lµ chÊt cÇn thiÕt cho c¬ thÓ (thµnh phÇn cña protein, huyÕt thanh, mµng tÕ bµo, chÊt t¹o homon giíi tÝnh, axit mËt…) nh­ng nÕu cã nhiÒu cholesterol trong m¸u sÏ t¹o ®iÒu kiÖn cho chÊt bÐo giµu axit bÐo no b¸m vµo thµnh trong cña ®éng m¹ch ®Õn møc cã thÓ ng¨n m¸u kh«ng l­u th«ng.

          9. ADN lµ chÊt g× ?

Lµ nh÷ng axit nucleic vµ cã ph©n tö khèi lªn tíi hµng chôc triÖu ®vc (hay u).

ADN lµ thµnh phÇn chñ yÕu cña nhiÔm s¾c thÓ trong nh©n tÕ bµo cña phÇn lín sinh vËt, cã vai trß quyÕt ®Þnh nh÷ng ®Æc tr­ng di truyÒn b»ng c¸ch ®iÒu chØnh sù tæng hîp protein trong tÕ bµo.

          10. Qu¶ ít vµ h¹t tiªu chøa chÊt cay lµ chÊt g× ?

Chóng cã nh÷ng lo¹i ancaloit kh¸c nhau. Ancaloit lµ lo¹i hîp chÊt h÷u c¬ cã chøa nit¬ cã tÝnh baz¬, th­êng cã nguån gèc thùc vËt, ®a sè cã cÊu tróc phøc t¹p, th­êng lµ c¸c chÊt dÞ vßng.

Ancaloit trong ít cã tªn lµ capsicain. ChÊt nµy pha lo·ng 10 v¹n lÇn vÉn cßn rÊt cay.

Ancaloit trong h¹t tiªu lµ hai chÊt cã tªn lµ chavixin vµ piperin. ChÊt chavixin t¹o ra vÞ cay h¾c cña h¹t tiªu.

          11. Cån kh« lµ chÊt g× ?

ë c¸c nhµ hµng th­êng dïng lo¹i cån kh« ®Ó ®èt thay cho bÕp ga khi ¨n c¸c mãn lÈu. §ã chÝnh lµ cån ®­îc cho vµo mét chÊt hót dÞch thÓ, lo¹i bét nµy hiÖn ®­îc s¶n xuÊt v× nhiÒu môc ®Ých kh¸c nhau: cho vµo t· lãt, cho vµo ®Êt chèng tr¹ng th¸i h¹n h¸n kÐo dµi, cho vµo cån… thÝ dô chÊt norsocryl cña h·ng Snow Business cã thÓ biÕn mét l­îng dung dÞch cã träng l­îng lín h¬n chÊt nµy tíi 500 lÇn thµnh chÊt kh«.

12. Cloramin lµ chÊt g× mµ s¸t trïng ®­îc nguån n­íc ?

Lµ chÊt NH2Cl vµ NHCl2. Khi hoµ tan cloramin vµo n­íc sÏ gi¶i phãng ra clo. Clo t¸c dông víi n­íc t¹o ra HOCl.

                   Cl2 + H2O ® HOCl + HCl

HOCl cã phÇn tö rÊt nhá, dÔ hÊp thô trªn mµng sinh häc cña vi sinh vËt, ph¸ huû protein cña mµng, c¶n trë tÝnh b¸n th©m cña mµng, thay ®æi ¸p suÊt thÈm thÊu cña tÕ bµo vµ lµm chÕt vi khuÈn, nÊm.

HOCl cã tÝnh oxi ho¸ rÊt m¹nh nªn ph¸ ho¹i ho¹t tÝnh mét sè enzim trong vi sinh vËt, g©y chÕt cho vi sinh vËt.

Cloramin kh«ng g©y ®éc h¹i cho ng­êi dïng n­íc ®· ®­îc khö trïng b»ng chÊt nµy.

          13. Bét giÆt gåm nh÷ng chÊt g× ?

Bét giÆt lµ hçn hîp d¹ng bét, xèp bao gåm chÊt tÈy röa tæng hîp, chÊt ho¹t ®éng bÒ mÆt cao (thÝ dô natri ®o®exylbenzen sunfunat) s« ®a, c¸c phô gia (tripoliphotphat, cacboximetyl xenluloz¬) chÊt tÈy tr¾ng, chÊt th¬m...

          14. Bét tÈy lµ chÊt g× ?

Lµ clorua v«i Ca(OCl)2.CaCl2.8H2O, hoÆc biÓu diÔn thµnh phÇn chÝnh lµ CaOCl2. ChÊt bét tr¾ng, mïi clo, ph©n huû trong n­íc vµ trong axit, ®iÒu chÕ b»ng c¸ch cho clo t¸c dông víi v«i t«i.

                   2Ca(OH)2+ 2Cl2 ® Ca(OCl)2+ CaCl2+ 2H2O

          15. N­íc Booc®o lµ g× ?

Lµ hån hîp dung dÞch ®ång sunfat vµ s÷a v«i, dïng lµm chÊt diÖt nÊm cho c©y trång, nhÊt lµ cho cµ chua, nho (ch÷a bÖnh xo¨n l¸ do nÊm)

          16. N­íc c­êng  toan lµ g× ?

Lµ hçn hîp gåm mét thÓ tÝch dung dÞch axit nitric ®Æc vµ 3 thÓ tÝch dung dÞch axit clohidric ®Æc. Cã tÝnh oxi ho¸ m¹nh, hoµ tan ®­îc vµng, b¹ch kim vµ hîp kim kh«ng tan trong c¸c dung dÞch axit v« c¬ th«ng th­êng.

          17. N­íc ®¸ kh« lµ g× ?

Lµ cacbon ®ioxit CO2ë d¹ng r¾n, khi bay h¬i thu nhiÖt rÊt lín, lµm h¹ nhiÖt ®é cña m«i tr­êng xung quanh. Dïng b¶o qu¶n thùc phÈm khi chuyÓn ®i xa.

          18. DÇu chuèi lµ chÊt g× ?

DÇu chuèi lµ este cña axit axetic vµ r­îu amylic.

DÇu chuèi cã c«ng thøc lµ CH3COOC5H11

          19. Th¹ch aga - aga lµ chÊt g× ?

          Aga - aga (ch÷  Malaixia nghÜa lµ rong) lµ hçn hîp chÊt t¸ch ra tõ mét sè lo¹i rong biÓn, thµnh phÇn chñ yÕu lµ polisaccarit (70%). Dung dÞch 0,5 - 1,5% trong n­íc s«i, khi nguéi ®«ng tô l¹i thµnh th¹ch aga - aga ®­îc dïng trong ho¸ häc, vi sinh häc, c«ng nghiÖp thùc phÈm (lµm møt, kÑo viªn…)

          20. Ami¨ng lµ chÊt g× ?

          §ã lµ kho¸ng chÊt d¹ng sái, cã thµnh phÇn ho¸ häc lµ silicat cña magic, canxi vµ mét sè kim lo¹i kh¸c. Ami¨ng bÒn víi axit, chÞu nhiÖt, cã thÓ kÐo thµnh sîi, dÖt v¶i may quÇn ¸o chèng ch¸y, dïng lµm vËt liÖu c¸ch nhiÖt, c¸ch ®iÖn, vËt liÖu x©y dùng nh­ xi m¨ng ami¨ng. HiÖn nay nhiÒu n­íc cÊm dïng v× chÊt nµy cã thÓ g©y bÖnh ung th­ vµ bÖnh phæi.

          21. Apatit lµ chÊt g× ?

          Apatit lµ kho¸ng chÊt chøa photpho cã c«ng thøc chung lµ Ca5X (PO4)3 (X lµ F, Cl hay OH) phæ biÕn nhÊt lµ floapatit. ë tØnh Lµo Cai n­íc ta tr÷ l­îng apatit lªn tíi hµng tØ tÊn, Apatit lµ nguyªn liÖu chÝnh ®Ó s¶n xuÊt ph©n l©n, phot pho (dïng trong quèc phßng, lµm diªm, thuèc trõ s©u), axit photphoric

          22.Cao su lµ g× ?

          Cao su lµ vËt liÖu cã tÝnh ®µn håi (®Æc tÝnh cã thÓ biÕn d¹ng khi chÞu lùc bªn ngoµi t¸c dông nh­ng l¹i trë l¹i h×nh d¹ng ban ®Çu khi lùc t¸c dông kh«ng cßn). Cao su cã thÓ bÞ kÐo d·n gÊp 10 lÇn chiÒu dµi ban ®Çu. TÝnh ®µn håi cña cao su lµ do tÝnh linh ho¹t cña c¸c ph©n tö trong m¹ch polime. Tuy nhiªn trong thùc tÕ, cao su lµ hçn hîp c¸c polime, nªn nÕu lùc ngoµi t¸c ®éng qu¸ m¹nh th× cao su mÊt hoµn toµn tÝnh ®µn håi. Vµo n¨m 1839, nhµ ho¸ häc MÜ Charles Goodyear ®· ph¸t minh ra kÜ thuËt l­u ho¸ cao su cã t¸c dông lµm t¨ng ®Æc tÝnh c¬ lÝ cña cao su, do ®ã më réng rÊt nhiÒu kh¶ n¨ng øng dông cña nã.

          Cao su thiªn nhiªn lµ poli-cis-isopren ®­îc lÊy chñ yÕu tõ c©y cao su (Hevea barasiliensis) ®­îc trång nhiÒu ë Nam MÜ. C©y cao su ®­îc trång ë n­íc ta tõ n¨m 1887 vµ hiÖn nay ®­îc trång tËp trung ë c¸c tØnh miÒn §«ng Nam Bé.

          Cao su tæng hîp (Cao su Buna, cao su Buna-S, …) ®­îc ph¸t  triÓn m¹nh tõ chiÕn tranh thÕ giíi lÇn II do sù khan hiÕm cao su thiªn nhiªn. HÇu hÕt c¸c cao su tæng hîp ®Òu lµ s¶n phÈm cña c«ng nghiÖp dÇu má.

          23. Teflon lµ chÊt g× ?

          Teflon cã tªn khoa häc lµ politetrafloetilen (-CF2-CF2-)n.§ã lµ lo¹i polime nhiÖt dÎo, cã tÝnh bÒn cao víi c¸c dung m«i vµ ho¸ chÊt. Nã bÒn trong kho¶ng nhiÖt ®é réng tõ - 1900C ®Õn + 3000C, cã ®é bÒn kÐo cao (245 - 315kg/cm3) vµ ®Æc biÖt cã hÖ sè ma s¸t rÊt nhá vµ ®é bÒn nhiÖt cao, tíi 4000C míi b¾t ®Çu th¨ng hoa, kh«ng nãng ch¶y, ph©n huû chËm. Teflon bÒn víi m«i tr­êng h¬n c¶ vµng vµ platin, kh«ng dÉn ®iÖn.

          Do cã c¸c ®Æc tÝnh quÝ ®ã, teflon ®­îc dïng ®Ó chÕ t¹o nh÷ng chi tiÕt m¸y dÔ bÞ mµi mßn mµ kh«ng ph¶i b«i mìi (v× ®é ma s¸t nhá), vá c¸ch ®iÖn, tr¸ng phñ lªn ch¶o, nåi… ®Ó chèng dÝnh.

          24. ChÊt mµu azo lµ chÊt g× ?

          Tõ phenyl amin (anilin) vµ c¸c arylamin kh¸c, ng­êi ta tæng hîp ®­îc mét lo¹t (hµng tr¨m ngh×n) chÊt mµu azo lµm phÇn nhuém kh¸c nhau cã c«ng thøc chung lµ : Ar - N = N-Ar

          Tuú theo cÊu tróc cña c¸c gèc aryl (phenyl, naphtyl...) nèi víi nhãm azo - N = N - mµ cã ®­îc c¸c chÊt mµu azo cã mµu s¾c ®á, xanh, tÝm hay vµng kh¸c nhau... ®Ñp, bÒn.

          §Ó tæng hîp chÊt mµu azo, ng­êi ta cho mét arylamin ph¶n øng víi HNO2HCl ë 0 - 50C thµnh arylamonihalogenua, råi ph¶n øng tiÕp víi mét aren ho¹t ®éng (aren cã nhãm thÕ lo¹i mét). Ngoµi hîp chÊt mµu monoazo (cã mét nhãm azo) cßn cã thÓ tæng hîp c¸c chÊt mµu ®i azo (cã hai nhãm azo), tri azo (cã ba nhãm azo)...

          25. Sîi thuû tinh vµ sîi quang lµ g× ?

          a- Khi kÐo thuû tinh nãng ch¶y qua mét thiÕt bÞ cã nhiÒu lç nhá, ta ®­îc nh÷ng sîi cã ®­êng kÝnh tõ 2 ®Õn 10 mm (1 micromet = 10-6m) gäi lµ sîi thuû tinh.

          B»ng ph­¬ng ph¸p li t©m hoÆc thæi kh«ng khÝ nÐn vµo dßng thuû tinh nãng ch¶y, ta thu ®­îc nh÷ng sîi ng¾n gäi lµ b«ng thuû tinh. Sîi thuû tinh kh«ng gißn vµ rÊt dai, cã ®é chÞu nhiÖt, ®é bÒn ho¸ häc vµ ®é c¸ch ®iÖn cao, ®é dÉn ®iÖn thÊp.

          Nguyªn liÖu ®Ó s¶n xuÊt sîi thuû tinh dÔ kiÕm, rÎ tiÒn, viÖc s¶n xuÊt kh¸ ®¬n gi¶n, nªn hiÖn nay ®­îc dïng réng r·i trong c¸c lÜnh vùc kÜ thuËt kh¸c nhau: s¶n xuÊt chÊt dÎo thñy tinh: lµm vËt liÖu läc; chÕ t¹o vËt liÖu c¸ch ®iÖn: may ¸o b¶o hé lao ®éng chèng ch¸y, chèng axit; lãt c¸ch nhiÖt cho c¸c cét ch­ng cÊt: lµm vËt liÖu liªn kÕt trong chÕ t¹o m¸y, x©y dùng; chÕ t¹o sîi quang v.v..

          b- Sîi quang, cßn gäi lµ sîi dÉn quang, lµ lo¹i sîi b»ng thuû tinh th¹ch anh ®­îc chÕ t¹o ®Æc biÖt, cã ®é tinh khiÕt cao, cã ®­êng kÝnh tõ vµi micromet ®Õn vµi chôc micromet. Do cã cÊu t¹o ®Æc biÖt, nªn sîi quang truyÒn ®­îc xung ¸nh s¸ng mµ c­êng ®é bÞ suy gi¶m rÊt Ýt. Sîi quang ®­îc dïng ®Ó t¶i th«ng tin ®· ®­îc m· ho¸  d­íi d¹ng tÝn hiÖu xung laze. Mét cÆp sîi quang nhá nh­ sîi tãc còng cã thÓ truyÒn ®­îc 10000 cuéc trao ®æi ®iÖn tho¹i cïng mét lóc. HiÖn nay, sîi quang lµ c¬ së cho ph­¬ng tiÖn truyÒn tin hiÖn ®¹i, ph¸t triÓn c«ng nghÖ th«ng tin, m¹ng internet ®iÒu khiÓn tù ®éng, m¸y ®o quang häc v.v…

          C¸p quang lµ c¸c sîi quang ®­îc bäc c¸c líp ®ång, thÐp vµ nhùa.

          26. Thuèc chuét lµ chÊt g× ?

          T¹i sao nh÷ng con chuét sau khi ¨n thuèc chuét l¹i ®i t×m n­íc uèng. VËy thuèc chuét lµ g× ? C¸i g× ®· lµm chuét chÕt ? NÕu sau khi ¨n thuèc mµ kh«ng cã n­íc uèng nã chÕt mau h¬n hay l©u h¬n ?

          Thuèc chuét lµ Zn3P2 sau khi ¨n Zn3 P2 bÞ thuû ph©n rÊt m¹nh, hµm l­îng n­íc trong c¬ thÓ chuét gi¶m, nã kh¸t vµ ®i t×m n­íc:

          Zn3P2 + 6H2O ® 3Zn(OH)2+ 2PH3­

          ChÝnh PH3 ®· giÕt chÕt chuét.

          Cµng nhiÒu n­íc ®­a vµo ® PH3 tho¸t ra cµng nhiÒu ® chuét cµng nhanh chÕt. NÕu kh«ng cã n­íc chuét chÕt l©u h¬n.

          27. 2,4-D, 2,4,5-T vµ §ioxin lµ nh÷ng chÊt g× ?

          Vµo kho¶ng nh÷ng n¨m 1940 - 1948 ng­êi ta ph¸t hiÖn thÊy r»ng axit 2,4 - ®iclophenoxiaxetic (2,4-D) , axit 2,4,5 -triclophenoxiaxetic (2,4,5-T) ë nång ®é cì phÇn triÖu cã t¸c dông kÝch thÝch sù sinh tr­ëng thùc vËt nh­ng ë nång ®é cao h¬n chóng cã t¸c dông tiªu diÖt c©y cá. Tõ ®ã chóng ®­îc s¶n xuÊt ë quy m« c«ng nghiÖp dïng lµm chÊt diÖt cá ph¸t quang rõng rËm. Trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt 2,4-D vµ 2,4,5-T lu«n t¹o ra mét l­îng nhá t¹p chÊt lµ ®ioxin. §ã lµ mét chÊt cùc ®éc, t¸c dông ngay ë nång ®é cùc nhá (cì phÇn tØ) , g©y ra nh÷ng tai ho¹ cùc k× nguy hiÓm (ung th­, qu¸i thai, dÞ tËt…).

           
       
       
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trong cuéc chiÕn tranh ë ViÖt Nam , §Õ quèc MÜ r¶i xuèng MiÒn Nam n­íc ta hµng v¹n tÊn chÊt ®éc mµu da cam trong ®ã chøa 2,4-D , 2,4,5-T vµ ®ioxin mµ hËu qu¶ cña nã vÉn cßn cho ®Õn ngµy ngay.

28. §en ailin lµ chÊt g× ?

Trang phôc mµu ®en ®­îc nhiÒu ng­êi ­a chuéng.

ChÊt mµu ®en ®Ó nhuém v¶i cã nhiÒu lo¹i, trong ®ã cã “®en anilin”. “§en anilin” ®­îc ®iÒu chÕ trùc tiÕp trong thïng nhuém v¶i hoÆc sîi, v× nã kh«ng tan trong n­íc. §Ó ®iÒu chÕ “®en anilin”, ng­êi ta cho anilin t¸c dông víi chÊt oxi ho¸ m¹nh nh­ KClO3, K2Cr2O7 víi chÊt xóc t¸c lµ muèi s¾t hay ®ång.

 N¨m 1834, F.F Runge ®· x¸c ®Þnh cÊu t¹o cña “®en anilin” thuéc lo¹i para - quinonimit:

 

 

          29. Thñy tinh h÷u c¬ plexiglas lµ chÊt g× ?

         Polimetyl                                  lµ lo¹i chÊt dÎo nhiÖt, rÊt bÒn,

 

 

cøng, trong suèt. Do ®ã ®­îc gäi lµ thuû tinh h÷u c¬ hay plexiglas. Plexiglas kh«ng bÞ vì vôn khi va ch¹m vµ bÒn víi nhiÖt. Nã còng bÒn víi n­íc, axit, baz¬, x¨ng, ancol, nh­ng bÞ hoµ tan trong benzen, ®ång ®¼ng cña benzen, este vµ xeton. Ph©n tö khèi cña plexiglas cã thÓ tíi 5.106. Plexiglas cã khèi l­îng riªng nhá h¬n thuû tinh silicat, dÔ pha mµu vµ dÔ t¹o d¸ng ë nhiÖt ®é cao.

          Víi nh÷ng tÝnh chÊt ­u viÖt nh­ vËy plexiglas ®­îc dïng lµm kÝnh m¸y bay, « t«, kÝnh trong c¸c m¸y mãc nghiªn cøu, kÝnh x©y dùng, ®å dïng gia ®×nh, trong y häc dïng lµm r¨ng gi¶, x­¬ng gi¶, kÝnh b¶o hiÓm… NhiÒu c¬ së vËt liÖu x©y dùng coi thuû tinh h÷u c¬ lµ thuû tinh kim lo¹i.

          NhiÒu n­íc s¶n xuÊt thuû tinh h÷u c¬ víi nh÷ng tªn kh¸c nhau: acripet (NhËt), ®iakon (Anh), impelex(MÜ) ve®ril (ý)

          30. TuyÕt nh©n t¹o lµm tõ chÊt g× ?

          Khi gi¶ lµm tuyÕt r¬i ë r¹p h¸t hay phim tr­êng, giíi kÜ x¶o ®Òu dïng tuyÕt nh©n t¹o b»ng chÊt dÎo. Tuy nhiªn, khi xong viÖc, hä kh«ng thÓ thu gom hÕt chóng, nhÊt lµ trªn c¸c bËu cöa, dÉn ®Õn « nhiÔm m«i tr­êng. C¸c nhµ ho¸ häc §øc ®· t¹o ra mét lo¹i tuyÕt míi, rÊt dÔ ph©n huû, v× lµm tõ…tinh bét khoai t©y.

          S¶n phÈm nµy lµ cña Frithjof Baumann vµ céng sù ë ViÖn c«ng nghÖ Ho¸ häc Fraunhofer ë Karlsruhe (§øc). §Ó lµm ra nã, ng­êi ta cã thÓ dïng tinh bét khoai t©y, ng«, thËm chÝ t¶o biÓn. Khi ®­îc phun vµo trong kh«ng khÝ, lo¹i tinh bét nµy ho¸ thµnh mét d¹ng bät xèp, tr«ng gièng nh­ tuyÕt. Tuy nhiªn ®Õn lóc nµy, Baumann vÉn ch­a thÓ lµm cho tuyÕt gi¶ r¬i d­íi d¹ng b«ng, mµ chØ cã thÓ m« pháng c¸ch r¬i cña c¸c côm tuyÕt lín. v× thÕ nhãm nghiªn cøu vÉn ®ang tiÕp tôc c¶i tiÕn nã.

          Khi ®­îc dÊp Èm võa ph¶i, tuyÕt khoai t©y sÏ dÝnh kÕt víi nhau võa ®ñ ®Ó ®¾p ng­êi tuyÕt hay t¹o ra c¸c cét b¨ng, cßn khi phun ®Ém n­íc, chóng sÏ tan ra. Trong kh«ng khÝ lo¹i tuyÕt nµy r¬i rÊt ®Ñp, nh­ng nã kh«ng hiÖn ra trªn mÆt ®Êt, v× qu¸ nhÑ.

          C¸c nhµ nghiªn cøu cña viÖn Fraunhofe ®· thö nghiÖm chóng trong nhµ h¸t quèc gia ë Karlsruhe, vµ cung cÊp 5 tÊn tuyÕt cho mét ch­¬ng tr×nh khoa häc gi¶ t­ëng trªn ti vi, cã tªn gäi lµ hµnh tinh b¨ng gi¸.

          31. ChÊt g©y nghiÖn lµ nh÷ng chÊt g× ?

          Ma tuý dï ë d¹ng nµo khi ®­a vµo c¬ thÓ con ng­êi cã thÓ lµm thay ®æi mét hay nhiÒu chøc n¨ng sinh lÝ.

          Ho¸ häc ®· nghiªn cøu lµm râ thµnh phÇn ho¸ häc cña nh÷ng chÊt ma tuý tù nhiªn, ma tuý nh©n t¹o vµ t¸c dông sinh lÝ cña chóng. Tõ ®ã sö dông chóng nh­ lµ mét lo¹i thuèc ch÷a bÖnh hoÆc ng¨n chÆn t¸c h¹i cña c¸c chÊt g©y nghiÖn.

          Ma tuý gåm nh÷ng chÊt bÞ cÊm nh­ thuèc phiÖn, cÇn sa, heroin, cocain, mét sè thuèc ®­îc dïng theo chØ dÉn cña thÇy thuèc nh­ moocphin, seduxen, nh÷ng chÊt hiÖn nay ch­a bÞ cÊm sö dông nh­ thuèc l¸, r­îu…

          Ma tuý cã t¸c dông øc chÕ, gi¶m ®au, kÝch thÝch m¹nh mÏ hoÆc g©y ¶o gi¸c.

          Ma tuý ®­îc ph©n lo¹i theo nguån gèc tù nhiªn hay nh©n t¹o hoÆc theo møc ®é g©y nghiÖn. Sau ®©y xin giíi thiÖu mét sè chÊt g©y nghiÖn phæ biÕn.

          · R­îu:Tuú thuéc nång ®é vµ c¸ch sö dông, r­îu cã thÓ t¸c dông tèt hoÆc lµm suy yÕu nghiªm träng søc khoÎ con ng­êi. Víi nhiÒu ng­êi, uèng mét l­îng nhá r­îu còng dÉn ®Õn ph¶n øng chËm ch¹p, xö trÝ kÐm linh ho¹t, thÇn kinh dÔ bÞ kÝch ®éng g©y ra nh÷ng tr­êng hîp ®¸ng tiÕc nh­ tai n¹n, hµnh ®éng b¹o ng­îc…Trong r­îu th­êng chøa mét chÊt ®éc h¹i lµ etanal CH3-CHO, g©y n«n nao khã chÞu, nÕu nång ®é cao cã thÓ dÉn ®Õn tö vong.

          · Nicotin:( C10H14N2) cã nhiÒu trong c©y thuèc l¸. Nã lµ chÊt láng s¸nh nh­ dÇu, kh«ng mµu, cã mïi thuèc l¸, tan ®­îc trong n­íc. Khi hót thuèc l¸, nicotin thÊm vµo m¸u vµ theo dßng m¸u ®i vµo phæi. Nicotin lµ mét trong nh÷ng chÊt ®éc m¹nh (tõ 1 ®Õn 2 giät nicotin cã thÓ giÕt chÕt mét con chã), tÝnh ®éc cña nã cã thÓ s¸nh víi axÝt xianhi®ric HCN. Nicotin chØ lµ mét trong sè c¸c chÊt ho¸ häc ®éc h¹i cã trong khãi thuèc l¸ (trong khãi thuèc l¸ cã chøa tíi 1400 hîp chÊt ho¸ häc kh¸c nhau). Dung dÞch nicotin trong n­íc ®­îc dïng lµm thuèc trõ s©u cho c©y trång. Nh÷ng ng­êi nghiÖn thuèc l¸ th­êng m¾c bÖnh ung th­ phæi vµ nh÷ng bÖnh ung th­ kh¸c.

          · Cafein :( C8H10N4O2) cã nhiÒu trong h¹t cµ phª, l¸ chÌ. Cafein lµ chÊt kÕt tinh kh«ng mµu, vÞ ®¾ng, tan trong n­íc vµ r­îu. Cafein dïng trong y häc víi l­îng nhá cã t¸c dông g©y kÝch thÝch thÇn kinh. NÕu dïng cafein qu¸ møc sÏ g©y bÖnh mÊt ngñ vµ g©y nghiÖn.

          · Moocphin: Cã trong c©y thuèc phiÖn, cßn gäi lµ c©y anh tóc. Moocphin cã t¸c dông lµm gi¶m hoÆc mÊt c¶m gi¸c ®au ®ín. Tõ moocphin l¹i tinh chÕ ®­îc heroin cã t¸c dông h¬n moocphin nhiÒu lÇn, ®éc vµ rÊt dÔ g©y nghiÖn.

          · Hassish:lµ ho¹t chÊt cã trong c©y cÇn sa cßn gäi lµ bå ®µ cã t¸c dông chèng co giËt, chèng n«n möa nh­ng cã t¸c dông kÝch thÝch m¹nh vµ g©y ¶o gi¸c.

          · Thuèc an thÇn nh­ lµ seduxen, meprobamat… cã t¸c dông ch÷a bªnh, g©y mÊt ngñ, dÞu c¬n ®au nh­ng cã t¸c dông g©y nghiÖn.

          · Amphetamin : ChÊt kÝch thÝch hÖ thÇn kinh dÔ g©y nghiÖn, g©y cho¸ng, rèi lo¹n thÇn kinh nÕu dïng th­êng xuyªn.

          NghiÖn ma tuý sÏ dÉn ®Õn rèi lo¹n t©m, sinh lÝ. ThÝ dô nh­: rèi lo¹n tiªu ho¸, rèi lo¹n chøc n¨ng thÇn kinh, rèi lo¹n tuÇn hoµn, h« hÊp. Tiªm chÝch ma tuý g©y truþ tim m¹ch dÔ dÉn ®Õn tö vong.

          Do ®ã, ®Ó phßng chèng ma tuý, kh«ng ®­îc dïng mét sè thuèc ch÷a bÖnh qu¸ liÒu chØ ®Þnh cña b¸c sÜ, kh«ng sö dông thuèc khi kh«ng biÕt tÝnh n¨ng t¸c dông vµ lu«n nãi kh«ng víi ma tuý.

          32. Nham th¹ch do nói löa phun ra lµ chÊt g× ?

          Bªn d­íi vá tr¸i ®Êt lµ líp dung nham gäi lµ macma, ë ®é s©u tõ 75 km ®Õn kho¶ng gÇn 3000 km. NhiÖt ®é cña líp dung nham nµy rÊt cao (2000 - 25000C) vµ ¸p suÊt rÊt lín (tíi 1,4 triÖu atmotphe). Khi vá tr¸i ®Êt vËn ®éng m¹nh ë nh÷ng n¬i cã cÊu t¹o máng, cã vÕt ®øt g·y th× líp dung nham nµy phun ra ngoµi sau mét tiÕng næ lín.

          Macma cÊu t¹o ë d¹ng b¸n láng gåm silicat cña s¾t, cña magiª. Dung nham tho¸t ra ngoµi sÏ nguéi dÇn vµ r¾n l¹i t¹o thµnh nham th¹ch.

          33. Nguyªn tè ®Êt hiÕm lµ g× ?

          §ã lµ 14 nguyªn tè ho¸ häc xÕp ë phÝa d­íi cña b¶ng tuÇn hoµn. Gäi lµ ®Êt hiÕm v× c¸c oxit cña chóng rÊt gièng víi c¸c oxit kh¸c trong ®Êt, ®ång thêi chØ cã mét sè Ýt c¸c n­íc cã nguån nguyªn liÖu chøa c¸c nguyªn tè nµy. H¬p chÊt cña c¸c nguyªn tè ®Êt hiÕm ngµy cµng ®­îc øng dông réng r·i trong c¸c ngµnh c«ng nghiÖp thuû tinh, gèm sø, ®iÖn tö, vËt liÖu quang häc, vËt liÖu tõ…

          ViÖt Nam, Trung Quèc, Ên §é, Mü, Australia… cã nhiÒu nguyªn liÖu ®Êt hiÕm, trong khi ®ã Anh, Ph¸p, NhËt l¹i ch­a t×m thÊy.

34. V× sao than ®¸ chÊt thµnh ®èng lín cã thÓ tù bèc ch¸y?

Do than t¸c dông víi O2 trong kh«ng khÝ t¹o ra CO2, ph¶n øng to¶ nhiÖt. NhiÖt to¶ ra ®­îc tÝch gãp dÇn, khi ®¹t tíi nhiÖt ®é ch¸y cña than th× than sÏ tù bèc ch¸y.

35. V× sao khi ®èt, khÝ CO ch¸y cßn khÝ CO2 l¹i kh«ng ch¸y?

Do trong CO2, nguyªn tö C ®· cã sè oxi ho¸ cao nhÊt lµ +4 råi. Trong CO nguyªn tö C míi cã sè oxi ho¸ +2, khi t¸c dông víi O2 nã t¨ng lªn +4.

 

36. V× sao kh«ng thÓ dËp t¾t ®¸m ch¸y cña c¸c kim lo¹i K, Na, Mg,... b»ng khÝ CO2?

Do c¸c kim lo¹i trªn cã tÝnh khö m¹nh nªn vÉn ch¸y ®­îc trong khÝ quyÓn CO2

ThÝ dô: 2Mg + CO2 ® 2MgO + C

37. V× sao kh«ng dïng chai thuû tinh mµ ph¶i dïng chai b»ng nhùa (chÊt dÎo) ®Ó ®ùng dung dÞch axit flohi®ric HF?

Do axit HF lµ axit yÕu nh­ng cã tÝnh chÊt ®Æc biÖt lµ ¨n mßn thuû tinh v× nã t¸c dông ®­îc víi oxit silic cã trong thµnh phÇn cña thuû tinh.

SiO2 + 4HF  ®  SiF4 + 2H2O

Ng­êi ta th­êng lîi dông tÝnh chÊt nµy ®Ó kh¾c ch÷ lªn thuû tinh.

38. V× sao muèi th« dÔ bÞ ch¶y n­íc?

Muèi ¨n cã thµnh phÇn chÝnh lµ natri clorua, ngoµi ra cßn cã mét Ýt c¸c muèi kh¸c trong ®ã cã magiª clorua. Magiª clorua rÊt ­a n­íc, nã hÊp thô n­íc trong kh«ng khÝ vµ còng rÊt dÔ tan trong n­íc.

Magiª clorua cã vÞ ®¾ng. N­íc ë mét sè khe nói cã vÞ ®¾ng lµ do cã hoµ tan magiª clorua. Trong n­íc biÓn còng cã kh«ng Ýt magiª clorua. N­íc cßn l¹i sau khi muèi kÕt tinh ë c¸c ruéng muèi gäi lµ n­íc ãt th× cã ®Õn h¬n mét nöa lµ magiª clorua. Ng­êi ra dïng n­íc ãt ®Ó s¶n xuÊt xi m¨ng magiª oxit, vËy liÖu chÞu löa vµ c¶ kim lo¹i magiª.

39. V× sao b«i v«i vµo chç ong, kiÕn ®èt sÏ ®ì ®au?

Do trong näc cña ong, kiÕn, nhÖn (vµ mét sè c©y) cã axit h÷u c¬ tªn lµ axit fomic. V«i lµ chÊt baz¬, nªn trung hoµ axit lµm ta ®ì ®au.

2HCOOH + Ca(OH)2  ®  (HCOO)2Ca + 2H2

40. V× sao ban ®ªm kh«ng nªn ®Ó nhiÒu c©y xanh trong nhµ?

Do ban ®ªm kh«ng cã ¸nh s¸ng c©y kh«ng quang hîp, chØ h« hÊp nªn hÊp thô khÝ O2 vµ th¶i ra khÝ CO2 lµm trong phßng thiÕu O2 vµ qu¸ nhiÒu CO2.

as

 

clorophin

 

Ban ngµy do cã ¸nh s¸ng mÆt trêi, c©y quang hîp nªn hÊp thô CO2 vµ th¶i ra O2 (nhí chÊt diÖp lôc)

6nCO2 + 5nH2O                            (C6H10O5)n + 6nO2

 

41. V× sao nÐm ®Êt ®Ìn xuèng ao lµm c¸ chÕt?

§Êt ®Ìn cã thµnh phÇn chÝnh lµ canxi cacbua CaC2, khi t¸c dông víi n­íc sinh ra khÝ axetilen vµ canxi hi®roxit.

CaC2 + 2H2O   ®  C2H2 + Ca(OH)2

Axetilen cã thÓ t¸c dông víi H2O t¹o ra an®ehit axetic. C¸c chÊt nµy lµm tæn th­¬ng ®Õn ho¹t ®éng h« hÊp cña c¸ v× vËy cã thÓ lµm c¸ chÕt.

42. V× sao ng­êi ta th­êng dïng tro bÕp ®Ó bãn c©y?

Trong tro bÕp cã chøa muèi K2CO3 cung cÊp nguyªn tè kali cho c©y.

43. V× sao muèi NaHCO3 ®­îc dïng ®Ó chÕ thuèc ®au d¹ dµy?

NaHCO3 dïng ®Ó chÕ thuèc ®au d¹ dµy (bao tö) v× nã lµm gi¶m l­îng axit HCl trong d¹ dµy nhê ph¶n øng:

NaHCO3 + HCl  ®  NaCl + CO2 + H2O

44. V× sao trong c«ng nghiÖp thùc phÈm, muèi (NH4)2CO3 ®­îc dïng lµm bét në?

t0

 

(NH4)2CO3 ®­îc dïng lµm bét në v× khi trén thªm vµo bét m×, lóc n­íng b¸nh (NH4)2CO3 ph©n huû thµnh c¸c chÊt khÝ vµ h¬i nªn lµm cho b¸nh xèp vµ në.

          (NH4)2CO3                  2NH3­ + CO2 ­ + H2

45. V× sao khi c¬m bÞ khª ng­êi ta th­êng cho vµo nåi c¬m mét mÈu than cñi?

Do than cñi xèp cã tÝnh  hÊp phô nªn hÊp phô mïi khÐt cña c¬m khª.

 lµm cho c¬m ®ì mïi khª.

46. V× sao n­íc rau muèng ®ang xanh khi v¾t chanh vµo th× chuyÓn sang mµu ®á?

Cã mét sè hîp chÊt ho¸ häc gäi lµ chÊt chØ thÞ mµu, chóng lµm cho dung dÞch thay ®æi mµu khi ®é axit thay ®æi.

Trong rau muèng (vµ vµi lo¹i rau kh¸c) cã chÊt chØ thÞ mµu nµy. Trong chanh cã chøa 7% axit xitric. V¾t chanh vµo n­íc rau lµm thay ®æi ®é axit, do ®ã lµm thay ®æi mµu n­íc rau. Khi ch­a v¾t chanh, n­íc rau muèng cã mµu xanh lÐt lµ chøa chÊt kiÒm canxi.

47. V× sao kh«ng dïng n­íc chÌ khi uèng t©n d­îc?

Trong l¸ chÌ cã chøa 20% tanin vµ 1 ® 1,5% cafein, c¸c chÊt nµy cã thÓ liªn kÕt víi mét sè ho¹t chÊt cña t©n d­îc, do ®ã lµm gi¶m hiÖu qu¶ cña thuèc.

48. V× sao v¾t chanh vµo cèc s÷a ®Æc cã ®­êng sÏ thÊy cã kÕt tña?

Trong s÷a cã thµnh phÇn protein gäi lµ cazein. Khi v¾t chanh vµo s÷a sÏ lµm t¨ng ®é chua tøc lµm gi¶m ®é PH cña dung dÞch s÷a. Tíi PH ®óng víi ®iÓm ®¼ng ®iÖn cña cazein th× chÊt nµy sÏ kÕt tña. Khi lµm phomat ng­êi ta còng t¸ch cazein råi cho lªn men tiÕp. ViÖc lµm ®Ëu phô còng theo nguyªn t¾c t­¬ng tùnh­vËy.

49. V× sao ¨n s¾n (cñ m×) hay m¨ng cã khi bÞ ngé ®éc?

¡n s¾n hay m¨ng bÞ ngé ®éc khi chóng chøa nhiÒu axit xianhi®ric (HCN). ë d¹ng tinh khiÕt axit xianhidric lµ chÊt khÝ mïi h¹nh nh©n, cã vÞ ®¾ng vµ rÊt ®éc. NhiÖt ®é nãng ch¶y lµ - 13,30C, tan trong n­íc, r­îu, ete vµ lµ axit rÊt yÕu. Trong thiªn nhiªn gÆp ë d¹ng liªn kÕt trong mét sè thùc vËt (h¹t mËn, ®µo, cñ s¾n, m¨ng t­¬i).

S¾n luéc hay m¨ng luéc hoÆc xµo nÊu cã vÞ ®¾ng lµ chøa nhiÒu axit xianhi®ric, cã nguy c¬ bÞ ngé ®éc. Khi luéc s¾n cÇn më vung ®Ó axit xianhi®ric bay h¬i. S¾n ®· ph¬i kh«, gi· thµnh bét ®Ó lµm b¸nh th× khi ¨n kh«ng bao giê bÞ ngé ®éc v× khi ph¬i kh« axit xianhi®ric sÏ bay h¬i hÕt.

Trong c«ng nghÞªp axit xianhi®ric ®­îc ®iÒu chÕ b»ng c¸ch oxi ho¸ hçn hîp khÝ metan (CH4) vµ amoniac (NH3), cã xóc t¸c platin. Axit xianhi®ric lµ nguyªn liÖu ®iÒu chÕ tæng hîp c¸c chÊt cao ph©n tö. Axit xianhi®ric ë d¹ng tù do dïng lµm chÊt x«ng h¬i chèng c«n trïng g©y bÖnh.

Muèi cña axit xianhi®ric nh­ kali xianua (KCN) dïng trong tæng hîp h÷u c¬, trong nhiÕp ¶nh vµ ®Ó t¸ch kim lo¹i vµng, b¹c ra khái quÆng.

50. V× sao sau khi ¨n tr¸i c©y kh«ng nªn ®¸nh r¨ng ngay ?

C¸c nhµ khoa häc khuyÕn c¸o: Ai ¨n tr¸i c©y th× ph¶i mét giê sau míi ®­îc ®¸nh r¨ng. T¹i sao vËy ? chÊt chua (tøc axit h÷u c¬) trong tr¸i c©y sÏ kÕt hîp víi nh÷ng thµnh phÇn trong thuèc ®¸nh r¨ng theo bµn ch¶y sÏ tÊn c«ng c¸c kÏ r¨ng vµ g©y tæn th­¬ng cho lîi. Bëi vËy ng­êi ta ph¶i ®îi ®Õn khi n­íc bät trung hoµ l­îng axit trong tr¸i c©y nhÊt lµ t¸o, cam, nho, chanh.

51. V× sao c¸c ®å vËt b»ng b¹c ®Ó l©u ngµy th­êng bÞ x¸m ®en ?

Do b¹c t¸c dông víi khÝ O2 vµ khÝ H2S cã trong kh«ng khÝ t¹o ra b¹c sunfua cã mµu ®en.

4Ag + O2+ 2H2S ® 2Ag2S + 2H2O

52. V× sao dïng ®å dïng b»ng b¹c ®ùng thøc ¨n, thøc ¨n l©u bÞ «i ?

Khi b¹c gÆp n­íc sÏ cã mét l­îng rÊt nhá ®i vµo n­íc thµnh ion. Ion b¹c cã t¸c dông diÖt khuÈn rÊt m¹nh. ChØ cÇn  tØ gam b¹c trong 1 lÝt n­íc còng ®ñ diÖt c¸c vi khuÈn. Kh«ng cho vi khuÈn ph¸t triÓn nªn gi÷ cho thøc ¨n kh«ng bÞ «i thiu.

53. V× sao dïng dao (b»ng thÐp) c¾t lª, t¸o th× bÒ mÆt chç c¾t sÏ bÞ ®en ?

Trong lª, t¸o vµ nhiÒu lo¹i tr¸i c©y cã chøa tanin. Tanin cßn gäi lµ axit tanic, nã t¸c dông víi s¾t t¹o thµnh s¾t (III) tanat cã mµu ®en. Tanin cã vÞ ch¸t, qu¶ hång cã vÞ ch¸t do rÊt nhiÒu tanin.

Tanin tinh khiÕt lµ chÊt bét mµu vµng, dÔ tan trong n­íc.

Cã khi kh«ng dïng dao b»ng s¾t ®Ó c¾t lª, t¸o, hång mµ sau mét lóc, chç c¾t vÉn bÞ th©m ®en ®ã lµ do kÕt qu¶ cña nhiÒu biÕn ®æi ho¸ häc. Trong ph©n tö tanin cã chøa nhiÒu gèc phenol, c¸c gèc nµy rÊt mÉn c¶m víi ¸nh s¸ng vµ rÊt dÔ bÞ oxi ho¸ bëi oxi cña kh«ng khÝ biÕn thµnh c¸c oxit cã mµu ®en. V× vËy tanin th­êng ®­îc b¶o qu¶n trong c¸c b×nh thuû tinh sÉm mµu. Trong c«ng nghiÖp tanin dïng ®Ó thuéc da vµ chÕ mùc mµu ®en.

54. V× sao h¬ con dao ­ít lªn ngän löa, con dao sÏ cã mµu xanh ?

§ã lµ do ë nhiÖt ®é cao s¾t t¸c dông víi n­íc t¹o nªn oxit s¾t tõ Fe3O4 lÊp l¸nh mµu lam. Líp ¸o mµu lam nµy lµ tÊm mµng b¶o vÖ s¾t, lµm cho s¾t kh«ng bÞ gØ vµ kh«ng bÞ ¨n mßn.

ë c¸c nhµ m¸y ng­êi ta ®em c¸c chÕ phÈm b»ng thÐp cho vµo dung dÞch natri nitrat hoÆc hçn hîp natri nitrat vµ natri hidroxit ë nhiÖt ®é tõ 140 -> 1500C. Sau mét thêi gian nhÊt ®Þnh trªn bÒ mÆt sÏ sinh ra mét líp máng mÇu lam, sau ®ã lÊy ra vµ nhanh chãng cho vµo n­íc l¹nh, råi l¹i ®em xö lÝ b»ng n­íc xµ phßng, dÇu nãng mÊy phót. Ng­êi ta gäi biÖn ph¸p nµy lµ “t«i muèi”. C¸c chÕ phÈm qua t«i muèi sÏ cã tuæi thä dµi h¬n.

55. V× sao thuû tinh th­êng cã mµu xanh ?

Do cã chøa hîp chÊt cña s¾t. NÕu chøa hîp chÊt s¾t (II) th× cã mµu xanh cßn chøa hîp chÊt s¾t (III) th× cã mµu vµng n©u.

Nãi chung thuû tinh chøa 1->2% s¾t th× sÏ cã mµu xanh hoÆc vµng n©u.

Thuû tinh quang häc kh«ng mµu chØ chøa kh«ng qu¸ 3 phÇn v¹n s¾t.

56. V× sao thuû tinh l¹i cã thÓ tù thay ®æi mµu ?

ViÖc chÕ t¹o thuû tinh ®æi mµu còng t­¬ng tù nh­ chÕ t¹o thuû tinh th­êng, chØ kh¸c lµ ng­êi ta thªm vµo nguyªn liÖu chÕ t¹o thuû tinh mét Ýt chÊt c¶m quang nh­ b¹c clorua hay b¹c bromua… vµ mét Ýt chÊt t¨ng ®é nh¹y nh­ ®ång clorua. ChÊt nh¹y c¶m lµm cho thuû tinh biÕn ®æi nh¹y h¬n.

Sù ®æi mµu cã thÓ gi¶i thÝch nh­ sau: Khi bÞ chiÕu s¸ng, b¹c clorua t¸ch thµnh b¹c vµ clo. B¹c sÏ lµm cho thuû tinh sÉm mµu. Khi kh«ng chiÕu s¸ng n÷a, b¹c vµ clo l¹i gÆp nhau, t¹o thµnh b¹c clorua kh«ng mµu, lµm cho thuû tinh l¹i trong suèt.

 

57.V× sao thªm muèi qu¸ sím th× ®Ëu kh«ng nhõ ?

C¸c bµ mÑ th­êng nh¾c nhë: Khi nÊu ®Ëu chí cho muèi qu¸ sím, ®iÒu nµy cã thÓ gi¶i thÝch mét c¸ch khoa häcnh­sau: Trong ®Ëu nµnh kh«, n­íc rÊt Ýt. Do ®ã cã thÓ coi nãnh­mét dung dÞch ®Æc, vµ líp vá lµ mét mµng b¸n thÉm. Khi nÊu, n­íc bªn ngoµi sÏ thÈm thÊu vµo trong ®Ëu lµm ®Ëu nµnh në to ra, sau mét thêi gian c¸c tÕ bµo trong h¹t ®Ëu bÞ ph¸ vì lµm cho ®Ëu mÒm.

NÕu khi nÊu ®Ëu ta cho muèi qu¸ sím th× n­íc ë bªn ngoµi cã thÓ kh«ng ®i vµo trong ®Ëu, thËm chÝ n­íc trong ®Ëu sÏ thÈm thÊu ra ngoµi do nång ®é muèi trong n­íc muèi bªn ngoµi lín h¬n nhiÒu so víi nång ®é muèi trong ®Ëu nÕu cho muèi qu¸ nhiÒu.

Th«ng th­êng khi nÊu ch¸o ®Ëu xanh, ch¸o ®Ëu ®á kh«ng nªn thªm ®­êng qu¸ sím hoÆc nÊu thÞt bß, thÞt lîn kh«ng nªn cho muèi qu¸ sím v× còng sÏ khã nÊu nhõ.

58. V× sao ¨n ®­êng glucoz¬ l¹i c¶m thÊy ®Çu l­ìi m¸t l¹nh ?

NÕu b¹n cho mét th×a ®­êng glucoz¬ vµo l­ìi trong c¶m gi¸c ngät ngµo c¶m nhËn ®­îc cßn cã c¶m gi¸c m¸t l¹nh. V× sao vËy ? Glucoz¬ t¹o ra mét dung dÞch ®­êng trªn l­ìi, sù ph©n bè c¸c ph©n tö ®­êng trong qu¸ tr×nh hoµ tan lµ qu¸ tr×nh thu nhiÖt, do ®ã ta c¶m thÊy ®Çu l­ìi m¸t l¹nh.

59. V× sao thøc ¨n nÊu khª ch¸y dÔ g©y ung th­ ?

Theo c¸c chuyªn gia cña tæ chøc y tÕ thÕ giíi, nÊu thøc ¨n qu¸ ch¸y dÔ g©y ung th­. ChÊt asparagin trong thùc phÈm d­íi nhiÖt ®é cao sÏ kÕt hîp víi ®­êng tù nhiªn trong rau qu¶, hay c¸c thùc phÈm giµu chÊt cacbohi®rat t¹o thµnh chÊt acylamid, t¸c nh©n chÝnh g©y ra bÖnh ung th­.

¨n nhiÒu thÞt hun khãi vµ c¸c chÊt b¶o qu¶n thùc phÈm chøa nitrosamin cã trong rau ng©m, thÞt hun khãi lµm gia t¨ng ung th­ miÖng, thùc qu¶n, thanh qu¶n, d¹ dµy. ¨n nhiÒu chÊt bÐo cã liªn quan ®Õn ung th­ vó, ®¹i trµng, trùc trµng, niªm m¹c tö cung.

Thuèc trõ s©u nitrofen lµ chÊt g©y ung th­ vµ dÞ tËt bµo thai. Ho¸ chÊt ®éc h¹i ethinnylestradiol vµ bisphenol A cã trong tói nilong vµ hép nhùa t¸i sinh dïng ®ùng thøc ¨n g©y h¹i cho bµo thai.

60. V× sao g¹o nÕp l¹i dÎo ?

Tinh bét cã 2 lo¹i amiloz¬ vµ amilopectin nh­ng kh«ng t¸ch rêi nhau, trong mçi h¹t tinh bét, amilopectin lµ vá bao bäc nh©n amiloz¬. Amiloz¬ tan ®­îc trong n­íc, amilopectin hÇu nh­ kh«ng tan, trong n­íc nãng amilopectin tr­¬ng lªn t¹o thµnh hå. TÝnh chÊt nµy quyÕt ®Þnh ®Õn tÝnh dÎo cña h¹t cã tinh bét. Trong mçi h¹t tinh bét, l­îng amilopectin chiÕm 80%, amiloz¬ chiÕm kho¶ng 20%, nªn c¬m g¹o tÎ, ng« tÎ, b¸nh m×, th­êng cã ®é dÎo b×nh th­êng. Tinh bét trong g¹o nÕp, ng« nÕp chøa l­îng amilopectin rÊt cao, kho¶ng 98% lµm cho c¬m nÕp, x«i nÕp, ng« nÕp luéc…rÊt dÎo, dÎo tíi møc dÝnh.

61. V× sao n­íc m¾t l¹i mÆn ?

N­íc m¾t mÆn lµ v× trong mét lÝt n­íc m¾t cã tíi 6g muèi. N­íc m¾t sinh ra tõ tuyÕn lÖ n»m ë phÝa trªn mi ngoµi cña nh·n cÇu. N­íc m¾t thu nhËn ®­îc muèi tõ m¸u (trong mét lÝt m¸u cã 9 g muèi). N­íc m¾t cã t¸c dông b«i tr¬n nh·n cÇu, lµm cho nh·n cÇu kh«ng bÞ kh«, bÞ x­íc vµ v× cã muèi nªn cßn cã t¸c dông h¹n chÕ bít sù ph¸t triÓn cña vi khuÈn trong m¾t.

62. V× sao phÝa trªn cïng cña ngän löa l¹i cã mµu xanh ?

V× ë chç ®ã nhiÖt ®é cña ngän löa cao nhÊt. B×nh th­êng khi nhiÖt ®é v­ît qu¸ 10000C th× ngän löa sÏ cã mµu xanh hoÆc mµu tr¾ng, d­íi 10000 C cã mµu ®á.

63. V× sao axit nitric ®Æc l¹i lµm thñng quÇn ¸o ?

Axit nitric ®Æc lµ mét dung m«i cña xenluloz¬. NÕu bá mét nhóm b«ng vµo axit nitric ®Æc l¾c nhÑ mét lóc, nhóm b«ng sÏ tan hÕt.

Khi axit nitric ®Æc dÝnh vµo quÇn ¸o nã sÏ hßa tan xenluloz¬ ngay nªn sÏ xuÊt hiÖn lç chç c¸c lç thñng.

Khi bÞ axit nitric lo·ng d©y vµo quÇn ¸o, tuy quÇn ¸o kh«ng bÞ thñng ngay, nh­ng khi quÇn ¸o kh«, nång ®é axit t¨ng vµ trë thµnh ®Æc sÏ lµm thñng quÇn ¸o.

NÕu quÇn ¸o bÞ d©y axit nitric cÇn giÆt ngay b»ng mét l­îng lín n­íc.

64. V× sao v÷a tr¸t t­êng ph¶i sau mÊy ngµy míi cøng l¹i ®­îc ?

Khi b¹n ®Õn mét c«ng tr­êng x©y dùng b¹n sÏ thÊy nh÷ng ng­êi thî x©y dïng c¸t vµng ®Ó trén v÷a x©y. Lo¹i v÷a v«i nh·o dÎo nµy chØ sau mÊy ngµy lµ trë nªn hÕt søc r¾n, nhê ®ã c¸c viªn g¹ch cã thÓ g¾n chÆt víi nhau bÒn v÷ng. §iÒu nµy ®­îc gi¶i thÝch nh­sau: V÷a v«i tr¸t t­êng cã chøa v«i t«i [lµ Ca(OH)2] ®Ó trong kh«ng khÝ sau vµi ngµy do hai biÕn ®æi:

-V÷a v«i lµ mét chÊt keo, do ®ã khi n­íc trong v÷a v«i bay h¬i mét phÇn Ca(OH)2 sÏ kÕt tinh trong dung dÞch qu¸ b·o hoµ. C¸c tinh thÓ cña v«i kÕt tinh trong chÊt keo sÏ biÕn thµnh mét tinh thÓ r¾n ch¾c.

- Do t¸c dông cacbonat ho¸, Ca(OH)2 t¸c dông víi CO2 trong kh«ng khÝ víi sù cã mÆt cña n­íc t¹o thµnh CaCO3 tinh thÓ.

Hai biÕn ®æi trªn ®ång thêi x¶y ra khi v÷a v«i tiÕp xóc víi kh«ng khÝ lµm cho v÷a tr¸t t­êng cøng l¹i.

65. V× sao hµng ngµn loµi hoa cã hµng tr¨m mµu s¾c kh¸c nhau ? Cã ph¶i hµng tr¨m mµu s¾c kh¸c nhau øng víi hµng tr¨m chÊt kh¸c nhau kh«ng ?

Ng­êi ta ®· ph©n tÝch mµu s¾c cña trªn 4000 loµi hoa vµ thÊy r»ng hµng tr¨m mµu s¾c kh¸c nhau kia chØ lµ sù biÕn ®æi biÕn ®æi cña 7 mµu c¬ b¶n lµ ®á, n©u, vµng, lôc, lam, tÝm vµ tr¾ng. Trong ®ã phÇn lín s¾c mµu cña hoa lµ sù biÕn ho¸ gi÷a c¸c mµu ®á, tÝm vµ lam. PhÇn nhá h¬n lµ sù biÕn ®æi gi÷a c¸c mµu vµng, n©u vµ ®á.

Nghiªn cøu kÜ h¬n, ng­êi ta cßn biÕt r»ng trong hoa cã chøa mét lo¹i chÊt gäi lµ “hoa thanh tè”, mét hîp chÊt h÷u c¬ phøc t¹p t¹o thµnh bëi benzen vµ benzopyran mµu s¾c cña nã cã thÓ thay ®æi thïy theo sù thay ®æi ®é PH cña dÞch tÕ bµo cña hoa. DÞch tÕ bµo cã tÝnh kiÒm hoa cã mµu lam, cã tÝnh axit hoa cã mµu ®á cßn khi trung tÝnh cã mµu tÝm.

66. V× sao trong mét ngµy hoa phï dung cã thÓ ®æi mµu tíi 3 lÇn ?

Hoa phï dung ®æi mµu 3 lÇn trong ngµy. Buæi s¸ng mµu tr¾ng, buæi tr­a mµu phít hång, buæi chiÒu mµu hång ®Ëm h¬n.

Loµi hoa, tr­íc sau chØ biÕn ®æi thay nhau gi÷a c¸c mµu tr¾ng, hång, vµng, da cam, ®á. §ã lµ do t¸c ®éng cña chÊt caroten thay ®æi trong thùc vËt. Së dÜ cã tªn nh­ vËy v× lÇn ®Çu tiªn nã ®­îc chiÕt suÊt tõ cñ carot. ë  d¹ng tinh khiÕt nã lµ nh÷ng tinh thÓ mµu ®á rÊt ®Ñp.

Caroten lµ mét lo¹i s¾c tè th­êng thÊy trong mäi ®o¸ hoa. Trong s÷a ®éng vËt, trong chÊt bÐo còng cã s¾c tè nµy nh­ng nhiÒu h¬n c¶ lµ trong cñ carot (chÊt mµu vµng da cam) Caroten lµ mét hi®rocacbon no vµ cã c«ng thøc lµ  C40H56, trong ph©n tö cã 11 liªn kÕt ®«i vµ 2 vßng no.

67. V× sao khi tªn löa b¾n tróng m¸y bay ta thÊy xuÊt hiÖn khãi mµu n©u ?

Nit¬ (IV) oxit NO2®­îc dïng lµm chÊt oxit ho¸ trong nhiªn liÖu phãng tªn löa.

Khi tªn löa b¾n tróng m¸y bay th× ë vÞ trÝ tªn löa tróng ®Ých xuÊt hiÖn ®¸m khãi mµu n©u. §ã lµ do trong tªn löa cßn d­ nhiªn liÖu lµ NO2. Khi ®Çu ®¹n ch¹m næ, ®ång thêi nhiªn liÖu d­ còng bèc h¬i. NÕu tªn löa kh«ng b¾n tróng môc tiªu sÏ bay hÕt ®µ vµ tù huû, khi ®ã nghe tiÕng næ vµ quan s¸t ta chØ thÊy khèi tr¾ng v× lóc nµy trong tªn löa ®· hÕt nhiªn liÖu.

68. V× sao cã khÝ metan tho¸t ra tõ ruéng lóa ?

§¸nh gi¸ l­îng khÝ metan hµng n¨m tho¸t ra vµ ®i vµo khÝ quyÓn ®ang lµ mét th¸ch thøc víi c¸c nhµ khoa häc. Nh÷ng ®¸nh gi¸ nµy ®ßi hái viÖc ph©n tÝch mét l­îng khæng lå c¸c sè liÖu.

Nh÷ng nghiªn cøu ë Trung Quèc cho thÊy cã mét l­îng lín khi metan sinh ra tõ sù thèi r÷a c¸c vËt thÓ h÷u c¬ tõ ruéng lóa. Ng­êi ta ­íc chøng kho¶ng 1/7 l­îng khÝ metan tho¸t vµo khÝ quyÓn hµng n¨m lµ tõ ho¹t ®éng cµy cÊy !

Ng­êi ta ®· tiÕn hµnh 1300 thÝ nghiÖm trong mïa gieo trång trong n¨m 1988 vµ 1989 ë Giang Ch©u (Trung Quèc) cho thÊy l­îng khÝ metan tho¸t ra trung b×nh lµ 58mg/(m2.h). Con sè nµy ë Ch©u ¢u vµ B¾c MÜ lµ 4 - 6mg/(m2.h)

69. V× sao cã thÓ biÕn tro x­¬ng thµnh ®¸ quý ?

C«ng ty TifGem t¹i Chicago (Mü) cã s¸ng kiÕn biÕn tro x­¬ng cña ng­êi qu¸ cè thµnh nh÷ng viªn ngäc v× trong tro x­¬ng cã chøa cacbon. Ng­êi ta dïng lß sÊy siªu nãng ®Ó biÕn tro x­¬ng thµnh than ch×, sau ®ã nÐn chóng l¹i ®Ó t¹o ra nh÷ng viªn kim c­¬ng xanh vµ vµng cã gi¸ tõ 2700 ®« la tíi 20.000 ®« la.

Thµnh c«ng cña c«ng ty LifeGem sÏ t¹o sù thay ®æi trong vÊn ®Ò t×m n¬i an nghØ cho ng­êi qu¸ cè.

70. V× sao gäi ®¬teri lµ nguyªn liÖu cña t­¬ng l¹i ?

§¬teri lµ mét ®ång vÞ cña hidr« (). C¸c h¹t nh©n cña ®¬teri khi kÕt hîp víi nhau sÏ to¶ ra mét n¨ng l­îng rÊt lín. Mét kilogam ®¬teri khi kÕt hîp thµnh nguyªn tö Heli sÏ cho n¨ng l­îng t­¬ng ®­¬ng khi ®èt 40.000 tÊn than.

Ph©n tö n­íc nÆng do 2 nguyªn tö ®¬teri ho¸ hîp víi mét nguyªn tö  oxi mµ thµnh.

Trong n­íc biÓn, trung b×nh cø 6000 ph©n n­íc th× cã mét ph©n tö n­íc nÆng. Trong mét lÝt n­íc biÓn cã gÇn 0,02 gam ®¬teri. Tæng tr÷ l­îng cña ®¬teri trong n­íc biÓn cã ®Õn 25.000 tØ tÊn, t­¬ng ®­¬ng víi 5000 tØ tØ tÊn dÇu má.

T¹i sao nãi ®¬teri lµ nguyªn liÖu cña t­¬ng lai cßn hiÖn t¹i l¹i ch­a sö dông ®­îc ? VÊn ®Ò ë chç lµ hiÖn nay ch­a n¾m ®­îc kÜ thuËt khèng chÕ ph¶n øng nhiÖt h¹ch tæng hîp h¹t nh©n nµy.

71. Axit clohi®ric cã vai trß nh­ thÕ nµo ®èi víi c¬ thÓ ?

Axit clohi®ric cã vai trß rÊt quan träng ®èi víi qu¸ tr×nh trao ®æi chÊt cña c¬ thÓ. Trong dÞch vÞ d¹ dµy cña ng­êi cã axit clohi®ric víi nång ®ä kho¶ng tõ 0,0001 ®Õn 0,001 mol/l (cã ®é pH t­¬ng øng lµ 4 vµ 3) . Ngoµi viÖc hoµ tan c¸c muèi khã tan, axit clohi®ric cßn lµ chÊt xóc t¸c cho c¸c ph¶n øng thuû ph©n c¸c chÊt gluxit (chÊt ®­êng, bét)  vµ chÊt protein (chÊt ®¹m) thµnh c¸c chÊt ®¬n gi¶n h¬n ®Ó c¬ thÓ cã thÓ hÊp thô ®­îc.

L­îng axit clohi®ric trong dÞch vÞ d¹ dµy nhá h¬n hoÆc lín h¬n møc b×nh th­êng ®Òu m¾c bÖnh. Khi trong dÞch vÞ d¹ dµy, axit clohi®ric cã nång ®é nhá h¬n 0,0001 mol/l (pH > 4,5) ta m¾c bÖnh khã tiªu, ng­îc l¹i, nång ®é lín h¬n 0,001 mol/l (pH < 3,5) ta m¾c bÖnh î chua. Mét sè thuèc ch÷a ®au d¹ dµy cã chøa muèi natri hi®rocacbonat NaHCO3(cßn gäi lµ thuèc muèi) cã t¸c dông trung hoµ bít axit trong d¹ dµy.

          NaHCO3 + HCl ® NaCl + CO2 + H2O

Trong c«ng nghiÖp, mét l­îng lín axit clohi®ric dïng ®Ó s¶n xuÊt c¸c muèi clorua vµ tæng hîp c¸c chÊt h÷u c¬.

Hµng n¨m trªn toµn thÕ giíi s¶n xuÊt hµng triÖu tÊn axit clohi®ric

72. Mét sè dÞch láng th«ng th­êng cã ®é pH nh­ thÕ nµo ?

MÉu

pH

DÞch d¹ dµy

1-2

N­íc chanh

2,4

GiÊm

3,0

N­íc nho

3,2

N­íc cam

3,5

N­íc tiÓu

4,8-7,5

N­íc ®Ó ngoµi kh«ng khÝ

5,5

N­íc bät

6,4 - 6,9

S÷a

6,5

M¸u

7,3-7,45

N­íc m¾t

7,4

73. pH vµ sù s©u r¨ng liªn quan víi nhau nh­ thÕ nµo ?

R¨ng ®­îc b¶o vÖ bëi líp men cøng, dµy kho¶ng 2mm. Líp men nµy lµ hîp chÊt Ca5(PO4)3OH vµ ®­îc t¹o thµnh b»ng ph¶n øng :           (1)

Qu¸ tr×nh t¹o líp men nµy lµ sù b¶o vÖ tù nhiªn cña con ng­êi chèng l¹i bÖnh s©u r¨ng.

Sau b÷a ¨n, vi khuÈn trong miÖng tÊn c«ng c¸c thøc ¨n cßn l­u l¹i trªn r¨ng t¹o thµnh c¸c axit h÷u c¬ nh­axit axetic, axit lactic. Thøc ¨n víi hµm l­îng ®­êng cao t¹o ®iÒu kiÖn tèt nhÊt cho viÖc s¶n sinh ra c¸c axit ®ã.

L­îng axit trong miÖng t¨ng, pH gi¶m, lµm cho ph¶n øng sau x¶y ra:                             .

Khi nång ®é OH- gi¶m, theo nguyªn lÝ L¬ Sa-t¬-li-ª, c©n b»ng (1) chuyÓn dÞch theo chiÒu nghÞch vµ men r¨ng bÞ mßn, t¹o ®iÒu kiÖn cho s©u r¨ng ph¸t triÓn.

BiÖn ph¸p tèt nhÊt phßng s©u r¨ng lµ ¨n thøc ¨n Ýt chua, Ýt ®­êng, ®¸nh r¨ng sau khi ¨n. Ng­êi ta th­êng trén vµo thuèc ®¸nh r¨ng NaF hay SnF2, v× ion F- t¹o ®iÒu kiÖn cho ph¶n øng sau x¶y ra.

 

Hîp chÊt Ca5(PO4)3 F lµ men r¨ng thay thÕ mét phÇn Ca5(PO4)3OH.

Tr­íc ®©y, ë n­íc ta mét sè ng­êi cã thãi quen ¨n trÇu lµ tèt cho viÖc t¹o men r¨ng theo ph¶n øng (1), v× trong miÕng trÇu cã v«i t«i Ca(OH)2, chøa Ca2+  vµ OH- lµm cho c©n b»ng (1) chuyÓn dÞch theo chiÒu thuËn.

74. Cuéc sèng ë ®é cao vµ qu¸ tr×nh s¶n sinh hemoglobin liªn quan víi nhau nh­ thÕ nµo ?

Qu¸ tr×nh sinh lÝ bÞ ¶nh h­ëng bëi ®iÒu kiÖn m«i tr­êng. Sù thay ®æi ®ét ngét vÒ ®é cao cã thÓ g©y ra ®au ®Çu, buån n«n, mÖt mái vµ khã chÞu. §©y lµ triÖu chøng cña sù thiÕu oxi trong c¸c m«.

Sèng ë ®é cao vµi tuÇn hoÆc vµi th¸ng sÏ dÇn dÇn v­ît qua ®­îc chøng say ®é cao vµ thÝch nghi dÇn víi nång ®é oxi thÊp trong kh«ng khÝ.

Sù kÕt hîp oxi víi hemoglobin (Hb) trong m¸u ®­îc biÓu diÔn mét c¸ch ®¬n gi¶nnh­sau:

         

          (Hemoglobin)                 (Oxi hemoglobin)

HbO2 ®­a oxi ®Õn c¸c m«. BiÓu thøc cña h»ng sè c©n b»ng lµ :                                                

ë ®é cao 3 km, ¸p suÊt riªng phÇn cña oxi vµo kho¶ng 0,14 atm so víi 0,3 atm ë ngang mùc n­íc biÓn. Theo nguyªn lÝ L¬ Sa-t¬-li-ª, nång ®é oxi gi¶m sÏ lµm cho cÇn b»ng trªn chuyÓn dÞch sang tr¸i g©y ra bÖnh thiÕu oxi trong c¸c m«. HiÖn t­îng nµy buéc c¬ thÓ ng­êi ph¶i s¶n sinh ra nhiÒu ph©n tö  hemoglobin h¬n vµ c©n b»ng sÏ chuyÓn dÞch tõ tr¸i qua ph¶i, t¹o ®iÒu kiÖn cho viÖc h×nh thµnh oxihemoglobin. ViÖc s¶n sinh thªm hemoglobin x¶y ra tõ tõ. §Ó ®¹t ®­îc c«ng suÊt ban ®Çu ph¶i cÇn tíi vµi n¨m. C¸c nghiªn cøu chØ r»ng, c¸c c­ d©n sèng l©u ë vïng cao cã møc hemoglobin trong m¸u cao, ®«i khi cao h¬n 50% so víi nh÷ng ng­êi sèng ngang mùc n­íc biÓn.

75. Thùc phÈm ®­îc chia thµnh nh÷ng nhãm nµo ?

Con ng­êi muèn tån t¹i vµ ph¸t triÓn cÇn ph¶i ¨n. Thùc phÈm lµ nh÷ng chÊt mang l¹i cho c¬ thÓ “nguyªn liÖu” ®Ó s¶n sinh n¨ng l­îng; t¹o ra tæ chøc tÕ bµo; sinh s¶n ra c¸c tÕ bµo; hay c¸c chÊt míi ®Ó thay thÕ vµ dù tr÷ khi c¬ thÓ cÇn.

V× chÊt dinh d­ìng kh«ng cã ®ång ®Òu trong thùc phÈm nªn ng­êi ta chia thùc phÈm ra lµm nhiÒu nhãm ®Ó ®¶m b¶o sù c©n ®èi. Mü chia thùc phÈm thµnh 4 nhãm lµ: b¬ - s÷a, thÞ - rau, rau - qu¶ vµ b¸nh m× - ngò cèc. ViÖt Namchia 5 nhãm lµ: gluxit, lipit, protein chÊt kho¸ng vµ vitamin.

76. C¬ thÓ chóng ta cÇn nh÷ng hîp chÊt h÷u c¬ thiÕt yÕu nµo ?

C¬ thÓ chóng ta còng chøa hµng ngh×n lo¹i c¸c ph©n tö h÷u c¬ vµ v« c¬ nªn còng ®­îc s¾p xÕp thµnh lo¹i thiÕt yÕu vµ kh«ng thiÕt yÕu ®Ó chó ý khi nu«i d­ìng.

Cã 24 hîp chÊt h÷u c¬ thiÕt yÕu lµ: 9 amino axit, 2 axit bÐo vµ 13 vitamin. Cã 15 thµnh phÇn thiÕt yÕu v« c¬ lµ: canxi, photpho, i«t, magie, kÏm, ®ång, kali, natri, clo, coban, crom, mangan, molip®en vµ selen (cã thÓ kÓ c¶ asen, vana®i vµ thiÕc).

C¸c chÊt trªn c¬ thÓ lÊy tõ thùc phÈmnh­amino axit lÊy tõ thÞt, trøng, s÷a… axit bÐo kh«ng no lÊy tõ ®Ëu nµnh… vitamin lÊy tõ rau qu¶nh­vitamin A trong qu¶ gÊc, vitamin C trong qu¶ chanh, cam, b­ëi…

 

 

 

77. C¸ nãc, gan cãc, mËt c¸ tr¾m cã chøa ®éc tè g× ?

C¸ nãc rÊt ®éc v× cã chøa ®éc tè tetraodontoxin, gan cãc vµ trøng cãc ®éc v× chøa bufotoxin, mËt c¸ tr¾m ®éc v× cã mét ancol steroit g©y ®éc lµ 5 a cyprinol…

78. Nªn ¨n nh­ thÕ nµo ?

§Ó cung cÊp ®Çy ®ñ c¸c chÊt thiÕt yÕu cho c¬ thÓ cÇn ph¶i biÕt c¸ch ¨n nh­ thay ®æi thùc phÈm (th­êng gäi lµ ¨n ®æi b÷a) vµ ¨n võa ®ñ kh«ng qu¸ thiÕu hoÆc qu¸ thõa dinh d­ìng.

79. Thùc phÈm ¶nh h­ëng tíi t©m tr¹ng con ng­êi nh­ thÕ nµo ?

Ngµy nay ng­êi ta kh¼ng ®Þnh thùc phÈm kh«ng chØ cã ¶nh h­ëng ®Õn søc khoÎ mµ cßn ¶nh h­ëng tíi t©m tr¹ng con ng­êi.

  • · Thøc ¨n giµu protein (chÊt ®¹m) lµm cho b¹n vui t­¬i h¼n lªn. Chóng gióp c¬ thÓ s¶n sinh ra dopamin vµ norpinephrin lµm t¨ng nhiÖt l­îng c¬ thÓ khiÕn cho b¹n ®­îc tËp trung h¬n vµ cßn cã t¸c dông gi¶m ®­îc stress. NÕu nh­ trong b÷a ¨n s¸ng vµ tr­a b¹n dïng mét l­îng protein thÝch hîp sÏ gióp cho b¹n tØnh t¸o, minh mÉn h¬n.
  • · Thøc ¨n giµu chÊt gluxit (chÊt bét) cã t¸c dông lµm cho b¹n ®ì c¨ng th¼ng, Ýt bÞ stress vµ thêi gian ®Ó c¬ thÓ phôc håi sau mÖt mái ng¾n h¬n. Khi ¨n thøc ¨n cã hµm l­îng gluxit cao th× ®ång thêi còng t¨ng l­îng amino axit tryptophan ®­a ®Õn n·o, ë ®ã chóng ®­îc biÕn ®æi thµnh serotonin cã t¸c dông lµm dÞu hÖ thÇn kinh.
  • · Thøc ¨n ngät cã t¸c dông lµm dÞu c¬ thÓ. Khi c¬ thÓ tiÕp nhËn nh÷ng thøc ¨n ngät th× l­îng ®­êng trong m¸u t¨ng lªn, ®ång thêi ph¶n øng ho¸ häc cña c¬ thÓ còng ®­îc t¨ng c­êng, khiÕn b¹n c¶m thÊy dÔ chÞu h¬n. §Æc biÖt kÑo s«c«la cã chøa chÊt phenyletylamin vµ mét sè chÊt kh¸c cã t¸c dông kÝch thÝch hÖ thÇn kinh, g©y c¶m gi¸c khoan kho¸i.
  • · Tr¸i c©y nh­ chuèi cã chøa nhiÒu chÊt dopamin vµ norpinephrin lµ nh÷ng s¶n phÈm cña n·o cã t¸c ®éng m¹nh ®Õn c¶m gi¸c. Tr¸i t¸o cung cÊp cho c¬ thÓ chÊt x¬, pectin, nguyªn tè bo gióp duy tr× ®é bÒn cña x­¬ng, gi÷ ®­îc phong ®é tØnh t¸o, linh ho¹t.
  • · N­íc kho¸ng cã ¶nh h­ëng rÊt nhiÒu ®Õn t©m träng con ng­êi. C¬ thÓ chóng ta rÊt cÇn nhiÒu nguyªn tè vi l­îng. Ch¼ng h¹n, thiÕu magie c¬ thÓ dÔ bÞ l©m vµo t×nh tr¹ng trÇm uÊt, b¬ phê, thËm chÝ cßn cã thÓ dÉn ®Õn h«n mª. Ngoµi n­íc kho¸ng, thøc ¨n giµu nguyªn tè magie lµ c¸m, g¹o tÊm, ngò cèc.
  • · §å uèng cã chøa chÊt cafein cã t¸c dông lµm cho c¬ thÓ ho¹t b¸t, nhanh nhÑn h¬n. Song kh«ng nªn dïng l­îng cao v× cã thÓ g©y n«n nao, c¸u kØnh vµ ®au ®Çu. Uèng s÷a gióp b¹n ngñ ngon vµ tØnh t¸o h¬n khi thøc dËy.

80. Vitamin lµ b¹n hay lµ thï ?

N¨m 1970, nhµ ho¸ häc hai lÇn ®­îc gi¶i Nobel lµ Lainux Pauling (lÇn thø nhÊt vµo n¨m 1901) ®· gi¶i thÝch vitamin C lµ mét chÕ phÈm v« h¹i, tèt nhÊt, cã t¸c dông thÇn kú, cã kh¶ n¨ng ch÷a khái bÖnh c¶m l¹nh. Hµng ngµy chØ cÇn uèng liÒu tõ 1 ®Õn 4 gam vitamin C, nÕu c¶m nÆng h¬n th× uèng liÒu cao h¬n. Vitamin C chøa axit ascocbic. Axit nµy t¹o thµnh c¸c tinh thÓ kh«ng mµu, dÔ hoµ tan trong n­íc, ®­îc tæng hîp trong c¸c d¹ng c©y xanh cã diÖp lôc sèng trªn c¹n hay d­íi n­íc. Con ng­êi ®· mÊt kh¶ n¨ng tæng hîp axit nµy tõ ®­êng do mÊt kh¶ n¨ng chÕ t¹o mét lo¹i men trong qu¸ tr×nh tiªu ho¸.

GÇn ®©y c¸c nhµ nghiªn cøu ®· chøng minh lµ dïng vitamin C liÒu cao cã kh¶ n¨ng gi¶m m¹nh søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ chèng bÖnh c¶m l¹nh. Hä ®· x¸c ®Þnh lµ c¬ thÓ cã thÓ chèng l¹i t×nh tr¹ng thõa vitamin C, tuy nhiªn qu¸ tr×nh th¶i lo¹i vitamin C vÉn tiÕp tôc cho ®Õn khi trong c¬ thÓ b¾t ®Çu thiÕu hôt trÇm träng vitamin C. C¬ thÓ cµng nhËn ®­îc vitamin C, th× vitamin C l¹i cµng bÞ th¶i lo¹i nhiÒu. ë  Canada, n¨m 1965 ®· ghi nhËn tr­êng hîp c¸c trÎ s¬ sinh ®· m¾c bÖnh thiÕu vitamin C, th­êng gäi lµ bÖnh Scocbut. Ng­êi ta thÊy r»ng c¸c bµ mÑ chóng ®· uèng vitamin liÒu cao v× nghÜ lµ sÏ b¶o vÖ ®­îc søc khoÎ thai nhi. Nhu cÇu hµng ngµy vÒ vitamin C cña ng­êi khoÎ m¹nh dao ®éng tõ 0,05 ®Õn 0,1 gam. Trong tr­êng hîp bÞ c¶m l¹nh, cã thÓ chØ nªn t¨ng liÒu ®Õn 1 gam th«i.

81. ¨n  thÕ nµo ®Ó b¶o vÖ tim m¹ch ?

Theo c¸c b¸c sÜ tõ thÕ kû XX tr­íc ®©y cho ®Õn thÕ kû XXI nµy, bÖnh tim m¹ch vÉn lµ nguyªn nh©n tö vong sè 1 cña loµi ng­êi. Theo Tæ chøc Y tÕ ThÕ giíi, cø 4 gi©y trªn mÆt ®Êt l¹i cã mét nhåi m¸u c¬ tim, vµ cø 5 gi©y mét tai biÕn m¹ch n·o ! ë c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn nh­ ViÖt Nam, sè ng­êi chÕt do bªnh tim m¹ch ®ang t¨ng nhanh chãng.

Nh÷ng bÖnh chÕt ng­êi nµy, dï lµ bÖnh tim nh­ nhåi m¸u c¬ tim hay bÖnh m¹ch nh­ tai biÕn m¹ch n·o, ®Òu cã chung mét nguyªn nh©n lµ v÷a x¬ ®éng m¹ch. Ph¶i ng¨n chÆn ®­îc v÷a x¬ ®éng m¹ch, míi cã thÓ gi¶m bít ®­îc tö vong vÒ bÖnh tËt !  ¨n uèng hîp lý chÝnh lµ mét biÖn ph¸p quan träng ®Ó ng¨n chÆn v÷a x¬ ®éng m¹ch, tøc lµ ®Ò phßng nhåi m¸u c¬ tim vµ tai biÕn m¹ch n·o. Cho nªn kh«ng riªng g× nh÷ng bÖnh nh©n tim m¹ch nªn theo, mµ c¶ nh÷ng ng­êi khoÎ m¹nh b×nh th­êng còng cÇn chó ý.

C¸c nghiªn cøu gÇn ®©y n¨m 2000 ®­a ra nhiÒu lêi khuyªn vÒ ¨n uèng nh­ sau:

1.H¹n chÕ c¸c thøc ¨n cã nhiÒu acid bÐo b·o hoµ, v× chóng lµ c¸c nguyªn liÖu ®Ó c¬ thÓ tæng hîp ra cholesterol xÊu(LDL-C). Cô thÓ lµ nªn bít ¨n c¸c mì ®éng vËt, ®Æc biÖt lµ mì bß, mì cõu (90% chÊt bÐo lµ acid bÐo b·o hoµ); råi ®Õn b¬ s÷a. Mì lîn, mì gµ, mì chim Ýt acid bÐo b·o hoµ h¬n nªn còng kh«ng cÇn kiªng kü l¾m. §Æc biÖt mì c¸ tuy lµ mì ®éng vËt, nh­ng l¹i cã Ýt acid bÐo b·o hoµ, vµ nhiÒu acid bÐo kh«ng b·o hoµ, nªn ¨n nhiÒu ®Ó b¶o vÖ tim m¹ch. Nªn chó ý r»ng c¸c dÇu thùc vËt nãi chung chøa Ýt acid bÐo b·o hoµ, nh­ng cã 2 ngo¹i lÖ: dÇu dõa vµ dÇu cä (palm oil) chøa acid bÐo b·o hoµ nhiÒu kh«ng kÐm c¸c mì ®éng vËt 45%! C¸c nhµ chuyªn khoa tim m¹ch khuyÕn c¸o r»ng tû lÖ acid bÐo b·o hoµ kh«ng nªn qu¸ 10% tæng sè calo; ë ng­êi t¨ng cholesterol th× kh«ng nªn qu¸ 7%.

2. H¹n chÕ nh÷ng thøc ¨n cã nhiÒu cholesterol nh­ b¬ (cã nhiÒu trong s÷a), trøng, ãc, bÇu dôc, tim, gan, t«m, cua… Kh«ng nªn ¨n qu¸ 300 mg cholesterol mçi ngµy, ng­êi ®· t¨ng cholesterol th× kh«ng nªn qu¸ 200mg.

Tr­íc ®©y, ¨n Ýt cholesterol lµ lêi khuyªn sè 1 ®Ó gi¶m bÖnh tim m¹ch. Tuy nhiªn c¸c t¸c gi¶ gÇn ®©y kh«ng b¾t kiªng cholesterol  nghiªm ngÆtnh­ngµy x­a vµ cho r»ng mét chÕ ®é ¨n h¹ cholesterol kh«ng nhÊt thiÕt lµ mét chÕ ®é Ýt cholesterol. Hä thÊy r»ng ¨n cholesterol kh«ng h¹i b»ng ¨n c¸c acid bÐo b·o hoµ. ThÝ dô mét lßng ®á trøng 17 gam chøa 220mg cholesterol, tr­íc kia ng­êi ta chØ cho ¨n mçi tuÇn kh«ng ®Õn 2 qu¶, th× nay c¸c nhµ tim m¹ch häc cho phÐp ¨n mçi tuÇn 6 qu¶;

82. §èi víi c¬ thÓ muèi iot cã vai trß nh­ thÕ nµo ?

§Ó c¬ thÓ khoÎ m¹nh, con ng­êi cÇn ®­îc cung cÊp ®Çy ®ñ c¸c nguyªn tè ho¸ häc cÇn thiÕt. Cã nh÷ng nguyªn tè cÇn ®­îc cung cÊp víi khèi l­îng lín vµ cã nh÷ng nguyªn tè cÇn ®­îc cung cÊp víi khèi l­îng nhá (vi l­îng). Iot lµ mét nguyªn tè vi l­îng hÕt søc cÇn thiÕt ®èi víi con ng­êi. Theo c¸c nhµ khoa häc, mçi ngµy c¬ thÓ con ng­êi cÇn ®­îc cung cÊp tõ 1.10-4 ®Õn 2.10-4 gam nguyªn tè iot.

C¬ thÓ tiÕp nhËn ®­îc phÇn iot cÇn thiÕt d­íi d¹ng hîp chÊt cña iot cã  s½n trong muèi ¨n vµ mét sè lo¹i thùc phÈm. Nh­ng viÖc thiÕu hôt iot vÉn th­êng x¶y ra. HiÖn nay, tÝnh trªn toµn ThÕ Giíi mét phÇn ba sè d©n bÞ thiÕu iot trong c¬ thÓ. ë ViÖtNam, theo ®iÒu tra míi nhÊt, 94% sè d©n thiÕu hôt iot ë nh÷ng møc ®é kh¸c nhau.

ThiÕu hôt iot trong c¬ thÓ dÉn ®Õn hËu qu¶ rÊt tai h¹i. ThiÕu iot lµm n·o bÞ h­ h¹i nªn ng­êi ta trë nªn ®Çn ®én, chËm ch¹p, cã thÓ ®iÕc, c©m, liÖt chi, lïn. ThiÕu iot cßn g©y ra bÖnh b­íu cæ vµ hµng lo¹t rèi lo¹n kh¸c, ®Æc biÖt nguy hiÓm ®èi víi bµ mÑ vµ trÎ em.

§Ó kh¾c phôc sù thiÕu iot, ng­êi ta ph¶i cho thªm hîp chÊt cña iot vµo thùc phÈmnh­: muèi ¨n, s÷a, kÑo…

ViÖc dïng muèi ¨n lµm ph­¬ng tiÖn chuyÓn t¶i iot vµo c¬ thÓ ng­êi ®­îc nhiÒu n­íc ¸p dông.

Muèi iot lµ muèi ¨n cã trén thªm mét l­îng nhá hîp chÊt cña iot (th­êng lµ KI hoÆc KIO3 ). ThÝ dô: Trén 25 kg KI vµo mét tÊn muèi ¨n.

Ng­êi ta còng cho thªm hîp chÊt iot vµo bét canh, n­íc m¾m…

ViÖc dïng muèi iot thËt dÔ dµng vµ ®¬n gi¶n. VÒ mïi vÞ, mµu s¾c, muèi iot kh«ng kh¸c g× muèi ¨n th­êng. Tuy nhiªn hîp chÊt iot cã thÓ bÞ ph©n huû ë nhiÖt ®é cao. V× vËy ph¶i thªm muèi iot sau khi thùc phÈm ®· ®­îc nÊu chÝn.

83. C¸c hîp chÊt v« c¬ chøa kim lo¹i cã t¸c dông ch÷a bÖnh nh­ thÕ nµo ?

C¸c lo¹i d­îc phÈm tuy hÇu hÕt lµ c¸c hîp chÊt h÷u c¬ nh­ng ng­êi ta còng nghiªn cøu nhiÒu hîp chÊt v« c¬ ®Ó dïng vµo viÖc ch÷a bÖnh.

B»ng c¸c ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu ®Æc tr­ng vËt lý cña c¸c nguyªn tö kim lo¹inh­tÝnh phãng x¹, tÝnh thuËn tõ…ng­êi ta cã thÓ ph©n tÝch c¬ chÕ t¸c dông cña c¸c lo¹i thuèc, ®Æc biÖt lµ vai trß cña c¸c nguyªn tö kim lo¹i. §iÒu nµy kh«ng nh÷ng cho phÐp hiÓu ®­îc tÝnh n¨ng, t¸c dông cña chóng mµ cßn cho phÐp t×m tßi cã ®Þnh h­íng c¸c lo¹i thuèc míi.

84. Cã ph¶i hîp chÊt chøa platin ch÷a ung th­ ?

Tõ nh÷ng n¨m 1965 ng­êi ta ®· nhËn thÊy ho¹t tÝnh øc chÕ sù ph¸t triÓn cña c¸c vi khuÈn cña chÊt cisplatin vµ ®· thö dïng chÊt nµy ®Ó ch÷a bÖnh ung th­ ë ng­êi.

Ngµy nay c¸c chÕ phÈm chøa platin thuéc nh÷ng thuèc hiÖu qu¶ nhÊt vµ ®­îc sö dông ®Ó ch÷a ung th­ cÊp. C¸ch thuèc chøa platin ®­îc dïng ®Ó ch÷a ung th­nh­: ung th­ buång trøng, ung th­ ruét, ung th­ phæi…

Tuy cisplatin lµ mét t¸c nh©n chèng ung th­ tèt nh­ng qu¸ ®éc. V× vËy ng­êi ta t×m c¸ch bµo chÕ ra nh÷ng thuèc míi vÉn gi÷ ®­îc ho¹t tÝnh ®ã nh­ng Ýt ®éc h¬n.

ViÖc thö ho¹t tÝnh chèng ung th­ cña hµng lo¹t chÊt kh¸c nhau vµ nh÷ng nghiªn cøu ®éng häc vÒ sù thÕ phèi tö cho thÊy r»ng khi thay ®æi phèi tö ho¹t tÝnh chèng ung th­ vÉn ®­îc duy tr×, cßn ®éc tÝnh th× liªn quan trùc tiÕp tíi ®é linh ®éng cña phèi tö bÞ thÕ. Ph¸t hiÖn nµy ®­a ®Õn viÖc ®iÒu chÕ hµng lo¹t dÉn xuÊt malonat víi ®é linh ®éng thÊp h¬n so víi cisplatin, trong ®ã cacboplatin ®· ®­îc chän ®Ó ®¸nh gi¸ l©m sµng. KÕt qu¶ thö nghiÖm hoµn toµn x¸c nhËn c¸c dù ®o¸n. Tõ 1984 cacboplatin ®· ®­îc phÐp sö dông ë Anh vµ nhiÒu n­íc kh¸c.

Kho¶ng 10 chÕ phÈm platin kh¸c ®· ®­îc thö nghiÖm l©m sµng ë c¸c n­íc kh¸c nhau. Trõ tetraplatin c¸c chÊt cßn l¹i ®Òu lµ phøc chÊt cña Pt (II) víi c¸c nhãm bÞ thÕ cã ®é linh ®éng thÊp h¬n ë cisplatin.

85. Cã ph¶i hîp chÊt chøa vµng ch÷a viªm khíp ?

C¸c hîp chÊt cña vµng ®· ®­îc dïng ®Ó ch÷a bÖnh tõ nh÷ng n¨m 1920 nh­ng ng­êi ta vÉn ch­a râ c¬ chÕ t¸c dông cña chóng.

Cã nhiÒu b»ng chøng vÒ hiÖu qu¶ ch÷a bÖnh cña c¸c hîp chÊt chøa vµng nh­ng ng­êi ta vÉn lo ng¹i vÒ ®éc tÝnh cña chóng. Cã ng­êi cßn ®Ò nghÞ chÊm døt viÖc sö dông c¸c hîp chÊt cña vµng ®Ó ch÷a bÖnh viªm khíp.

Gi¶i thÝch c¬ chÕ t¸c dông cña vµng, mét sè t¸c gi¶ cho r»ng vµng bao v©y c¸c nhãm thiol ho¹t ®éng. Mét sè kh¸c chØ ra r»ng vµng øc chÕ viÖc sinh s¶n c¸c d¹ng oxi ho¹t ®éngnh­ion peroxit c¸c gèc hy®roxyl vµ peroxyl ë mµng vµ dÞch tÕ bµo.

GÇn ®©y c¸c nhµ ho¸ häc v« c¬ ®· ®iÒu chÕ ®­îc hîp chÊt Auranofin chøa c¸c phèi tö t¹o phøc bÒn vµ cã tÝnh ¸i mì, cã thÓ dïng lµm thuèc uèng, cã t¸c dông t­¬ng tùnh­c¸c thuèc tiªm.

86. Cã ph¶i hîp chÊt chøa gali ch÷a m¸u t¨ng canxi ?

ë Mü ng­êi ta ®· cho phÐp dïng galinitrat  Ga (NO3)3 ®Ó ch÷a bÖnh m¸u t¨ng canxi ¸c tÝnh. ViÖc nµy xuÊt ph¸t tõ kinh nghiÖm thu ®­îc khi dïng mét ®ång vÞ cña gali trong chuÈn ®o¸n bÖnh x­¬ng. Ng­êi ta nhËn thÊy r»ng ngoµi c¸c u x­¬ng, gali còng tËp trung c¶ ë mét sè u kh¸c, nhÊt lµ trong b¹ch huyÕt.

Nh÷ng nghiªn cøu nh»m x¸c ®Þnh sím c¸c khèi u cïng víi viÖc quan t©m dïng c¸c hîp chÊt cña kim lo¹i lµm t¸c nh©n chèng ung th­ ®· thóc ®Èy ý ®Þnh thö ho¹t tÝnh chèng ung th­ cña Ga(OH)3 kh«ng phãng x¹ trªn chuét. Tõ kÕt qu¶ nghiªn cøu trªn chuét, ng­êi ta b¾t ®Çu nghiªn cøu trªn ng­êi. KÕt qu¶ thö nghiÖm trªn bÖnh nh©n bÞ bÖnh m¸u t¨ng canxi cho thÊy thuèc cã hiÖu qu¶ trong viÖc ®­a møc canxi trong m¸u trë l¹i b×nh th­êng vµ kh«ng cã ph¶n øng phô. Sù rót canxi tõ x­¬ng ®­îc øc chÕ trùc tiÕp.

87. Cã ph¶i hîp chÊt chøa bitmut ch÷a viªm loÐt ®­êng tiªu ho¸ ?

C¸c hîp chÊt cña bitmut ®· ®­îc dïng ®Ó ch÷a c¸c rèi lo¹n ë ®­êng tiªu ho¸ (d¹ dµy, ruét), tõ kho¶ng 2 thÕ kû nay.

GÇn ®©y mèi quan t©m l¹i t¨ng lªn khi vµo n¨m 1982 ng­êi ta ph¸t hiÖn ra vi khuÈn H.pylori trong mµng d¹ dµy cña bÖnh nh©n viªm d¹ dµy.

Mét lo¹i thuèc dùa trªn bitmut lµ antacid ®· tá ra cã hiÖu qu¶ trong viÖc ch÷a loÐt d¹ dµy, cã lÏ do t¸c dông diÖt khuÈn chän läc cña nã. VÒ mÆt ho¸ häc hiÖu qu¶ gi÷a chèng loÐt cã thÓ lµ do dung dÞch keo cña bitmut xitrat bÞ kÕt tña trong m«i tr­êng axit cña d¹ dµy d­íi d¹ng oxiclorua vµ oxixitrat. Do sù kÕt tña nªn líp mµng b¶o vÖ ®­îc h×nh thµnh sÏ ng¨n c¶n sù khuyÕch t¸n ng­îc l¹i cña ion H+ vµ do ®ã kÝch thÝch sù t¸i t¹o biÓu m«.

HiÖn nay thuèc nµy ®­îc sö dông rÊt réng r·i trong ch÷a bÖnh viªm loÐt ®­êng tiªu ho¸ vµ so víi c¸c lo¹i thuèc kh¸c th× bÖnh Ýt bÞ t¸i ph¸t h¬n. §ã cã thÓ lµ do sù triÖt tËn gèc vi khuÈn H.pylori cña thuèc.

88. Cã ph¶i hîp chÊt chøa kim lo¹i dïng chuÈn ®o¸n vµ ch÷a bÖnh b»ng tia phãng x¹.

Trong y häc h¹t nh©n ng­êi ta chuÈn ®o¸n bÖnh b»ng c¸ch ®­a mét h¹t nh©n bøc x¹ g vµo c¬ thÓ, sau ®ã dïng mét m¸y dß ®Ó ghi nhËn sù ph©n bè cña ®ång vÞ phãng x¹ ®Ó x¸c ®Þnh vÞ trÝ mang bÖnh vµ tr¹ng th¸i cña nã. H¹t nh©n phãng x¹ hay ®­îc sö dông nhÊt lµ tecnixi. TÝnh ­u viÖt cña nã lµ ë chç nã ph¸t ra photon g thuÇn nhÊt thuËn lîi cho viÖc ghi nhËn mµ kh«ng bÞ nhiÔu bëi c¸c tia a vµ b cã h¹i.Chukú b¸n huû cña nã lµ 6 giê võa ®ñ ®Ó ghi nhËn mµ bÖnh nh©n kh«ng ph¶i chÞu bøc x¹ qu¸ l©u. MÆt kh¸c tecnexi ®­îc s¶n xuÊt kh¸ dÔ dµng trong c¸c lß ph¶n øng h¹t nh©n nªn t­¬ng ®èi rÎ vµ dÔ kiÕm. NhiÒu chÕ phÈm y häc phãng x¹ cña tecnexi ®­îc ®iÒu chÕ tõ sau n¨m 1980 ®· ®­îc x¸c ®Þnh cÊu t¹o kh¸ tØ mØ vµ dïng ®Ó chuÈn ®o¸n bÖnh tim hay x¸c ®Þnh bÖnh n·o v.v.. Mét trong nh÷ng thµnh c«ng gÇn ®©y lµ ®iÒu chÕ ®­îc progestin chøa tecnexi ®¸nh dÊu ®Ó chuÈn ®o¸n ung th­ vó.

C¸c ion kim lo¹i cã gi¸ trÞ lín trong y häc nhê tÝnh thuËn tõ. Céng h­ëng thuËn tõ lµ ph­¬ng ph¸p chuÈn ®o¸n quan träng dùa trªn sù kh¸c nhau vÒ tèc ®é håi chuyÓn proton cña n­íc trong c¸c m« kh¸c nhau vµ chuyÓn c¸c sù kh¸c nhau nµy thµnh nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt gióp chuÈn ®o¸n bÖnh.

89. Ho¸ häc víi b¶o qu¶n rau qu¶ nh­ thÕ nµo ?

B¶o qu¶n rau qu¶ sau khi thu ho¹ch lµ mét viÖc rÊt quan träng nh»m chèng h­ háng vµ gi¶m sót chÊt l­îng.

- Dïng c¸c ho¸ chÊt ®Ó chèng n¶y mÇm vµ diÖt vi sinh vËt g©y h­ háng rau qu¶. Ch¼ng h¹n nh­ ®Ó chèng n¶y mÇm cho khoai t©y, hµnh, cµ rèt vµ mét sè rau, cñ kh¸c, ng­êi ta th­êng dïng chÕ phÈm MH- HO (hidrazit cña axit malic), phun dung dÞch 0,25% lªn c©y ngoµi ®ång, 3-4 tuÇn lÔ tr­íc khi thu ho¹ch. Ng­êi ta cßn chèng n¶y mÇm khoai t©y b»ng ancol nonilic (C9H19OH) ë d¹ng h¬i.

- §Ó b¶o qu¶n b¾p c¶i ng­êi ta phun chÊt diÖt nÊm pentaclonitrobenzen lªn b¾p c¶i tr­íc khi xÕp vµo kho.

- §Ó b¶o qu¶n chuèi t­¬i, cam t­¬i ng­êi ta phun thuèc diÖt nÊm topsin - M.

Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, chÊt diÖt nÊm ®­îc dïng nhiÒu lµ benlate (C14H18H4O3).

ë Céng hoµ Liªn Bang §øc ®· s¶n xuÊt chÕ phÈm b¶o qu¶n qu¶ t­¬i cã tªn th­¬ng m¹i lµ protexan. Protexan lµ chÊt láng kh«ng mïi, kh«ng vÞ vµ kh«ng ®éc nªn kh«ng ¶nh h­ëng tíi søc khoÎ cña ng­êi tiªu dïng. Ng­êi ta nhóng qu¶ vµo dung dÞch protexan råi hong kh«, dung dÞch bèc h¬i vµ t¹o thµnh mµng máng b¶o vÖ ë ngoµi vá qu¶. Mµng protexan cã t¸c dông gi¶m tæn thÊt khèi l­îng qu¶ trong qu¸ tr×nh b¶o qu¶n, gi¶m c­êng ®é h« hÊp, lµm chËm qu¸ tr×nh chÝn nªn cã thÓ b¶o qu¶n qu¶ l©u dµi h¬n, gi÷ nguyªn h­¬ng vÞ tù nhiªn vµ thµnh phÇn dinh d­ìng cña qu¶.

90. Ho¸ häc víi chÕ biÕn rau qu¶ nh­ thÕ nµo ?

- C¸c qui tr×nh c«ng nghÖ ®Ó chÕ biÕn rau qu¶ thµnh c¸c d¹ng s¶n phÈm kh¸c nhau nh­ ®å hép, sÊy kh«, r­îu vang qu¶.. ®Òu cÇn ®Õn mét sè ho¸ chÊt.

+ §Ó t¨ng hiÖu qu¶ cho qu¸ tr×nh röa s¹ch nguyªn liÖu vµ m¸y mãc, thiÕt bÞ cña nhµ m¸y hoa qu¶ ng­êi ta dïng c¸c ho¸ chÊt cã tÝnh s¸t trïng m¹nh hoÆc cã t¸c dông tÈy röa cao. Röa nguyªn liÖu th× dïng c¸c ho¸ chÊt cã chøa clo ho¹t ®éngnh­clorua v«i. §Ó röa m¸y mãc, thiÕt bÞ vµ lµm vÖ sinh nhµ x­ëng ng­êi ta dïng dung dÞch xót hoÆc natricacbonat.

+ §Ó bãc vá c¸c lo¹i qu¶ khã bãc vá nh­mËm, cµ chua, mµng mói cam, quÝt hoÆc mét sè qu¶, cñ cã vá máng nh­cµ rèt, khoa t©y… ng­êi ta dïng dung dÞch NaOH. Nhóng c¸c lo¹i qu¶, cñ nµy vµo dung dÞch NaOH nång ®é 1-2% ë 70 - 800C trong thêi gian tõ 10-300 gi©y (tuú lo¹i qu¶, cñ) th× vá sÏ trãc hÕt. Sau ®ã söa l¹i b»ng n­íc s¹ch nhiÒu lÇn. B»ng c¸ch nµy, c¸c mói cam, quÝt vµ qu¶ sÏ s¹ch hÕt vá mµ vÉn gi÷ nguyªn h×nh tr¹ng ban ®Çu.

+ §Ó ng¨n ngõa sù biÕn ®æi mµu rau, qu¶ khi chÕ biÕn nh­chuèi bÞ th©m ®en, cµ chua mÊt mµu ®á t­¬i, cïi v¶i thiÒu mÊt mµu tr¾ng ®Ñp… ng­êi ta dïng c¸c chÊt chèng oxi ho¸ nh­SO2, axit ascobic (Vi tamin C) axit xitic.

+ §Ó t¨ng h­¬ng vÞ cho n­íc qu¶, qu¶ ®ãng hép ng­êi ta dïng axit xitric (axit chanh) hoÆc axit malic (axit t¸o). Víi r­îu qu¶ ng­êi ta dïng axit xitrtic, axit tactric (axit nho).

Víi d­a chuét, cµ chua, gi¸ ®ç xanh… th× kh«ng thÓ thiÕu axit axetic. Rau dÇm giÊm (giÊm lµ dung dÞch axit axetic 5%, vÞ chua) cïng víi ®­êng, muèi ¨n vµ gia vÞ t¹o cho s¶n phÈm cã h­¬ng vÞ chua - ngät rÊt ®Æc tr­ng vµ hÊp dÉn. Axit axetic cßn cã t¸c dông øc chÕ ho¹t ®éng cña vi sinh vËt, gi÷ cho s¶n phÈm b¶o qu¶n ®­îc dµi ngµy.

Trong chÕ biÕn rau qu¶, rÊt cÇn chÕ biÕn c¸c d¹ng b¸n chÕ phÈm ®Ó dù tr÷ nguyªn liÖu khi mïa thu h¸i ré.

§Ó b¶o qu¶n b¸n chÕ phÈm rau qu¶ ng­êi ta dïng c¸c ho¸ chÊt cã thÓ t¹o ra SO2 hoÆc dïng axit benzoic, axit sobic vµ muèi cña chóng.

Khi dïng SO2 ®Ó b¶o qu¶n b¸n chÕ phÈm, ng­êi ta nãi b¸n chÕ phÈm ®· ®­îc sunfit ho¸. Hµm l­îng SO2 cã t¸c dông b¶o qu¶n lµ 0,1 - 0,2%. Axit benzoic hoÆc natri benzoat cã  t¸c dông diÖt vi sinh vËt m¹nh ®èi víi c¸c lo¹i cµ chua. Hµm l­îng ®Ó cã t¸c dông diÖt vi sinh vËt lµ 0,05 - 0,1%. Dïng víi hµm l­îng cao h¬n sÏ lµm cho s¶n phÈm cã vÞ nång, ch¸t do ho¸ chÊt g©y ra.

Axit sobic lµ chÊt b¶o qu¶n c¸c b¸n chÕ phÈm rau qu¶ cã nhiÒu ­u ®iÓm h¬n so víi SO2 hoÆc axit benzoic v× nã kh«ng g©y ®éc cho ng­êi sö dông vµ kh«ng t¹o ra h­¬ng vÞ l¹ cho s¶n phÈm. S¶n phÈm cµng chua (®é PH cµng nhá) th× t¸c dông diÖt vi sinh vËt cña axit sobic cµng m¹nh.

91. Thµnh phÇn c¸c muèi trong n­íc biÓn nh­ thÕ nµo?

Thµnh phÇn muèi

Trong 1 kg n­íc

TØ lÖ %

NaCl

27,2

77,8

MgCl2

3,8

10,9

MgSO4

1,7

47,0

CaSO4

1,2

3,6

K2SO4

0,9

2,5

CaCO3

0,1

» 0,3

MgBr2 vµ c¸c thµnh phÇn kh¸c

0,1

» 0,2

Tæng sè

35,0

100

 

Muèi trong n­íc biÓn:

70% bÒ mÆt tr¸i ®Êt lµ biÓn. TØ lÖ gi÷a muèi vµ n­íc trong n­íc biÓn lµ kho¶ng 3/100 tøc lµ cã 3% muèi trong n­íc biÓn.

92. ë ®©u cã cung ®iÖn b»ng muèi?

S©u h¬n 100 m d­íi lßng ®Êt trong nói, má muèi ë Ba Lan cã mét cung ®iÖn lµm b»ng muèi. C«ng tr×nh nµy ®­îc t¹o dùng tõ thÕ kû 17. C¸c chØnh thÓ ®iªu kh¾c, gi¸ ®Ìn chïm treo trÇn vµ c¶ ®Õn c¸c gian phßng ®Òu ®­îc lµm b»ng muèi.

93. Lµm thÕ nµo ®Ó cã con b­ím b»ng muèi kÕt tinh?

Uèn d©y thÐp thµnh h×nh con b­ím vµ quÊn b«ng sîi quanh d©y thÐp råi ®Æt vµo n­íc muèi ®Ëm ®Æc. N­íc muèi tõ tõ bay h¬i vµ ®Çu c¸c sîi b«ng xuÊt hiÖn c¸c tinh thÓ muèi. §îi cho tinh thÓ muèi xuÊt hiÖn ë kh¾p c¸c sîi b«ng, ta l¹i chuyÓn sang n­íc muèi ®Ëm ®Æc kh¸c. Sau kho¶ng 10 ngµy ta cã con b­ím b»ng muèi kÕt tinh, tr«ng rÊt ®Ñp.

94. Dïng muèi lµm kem que nh­ thÕ nµo?

NhiÖt ®é cña n­íc ®¸ lµ 00C. NÕu cho muèi ¨n vµo nhiÖt ®é sÏ gi¶m xuèng d­íi 00C. Lîi dông tÝnh chÊt nµy ®Ó lµm kem que nh­ sau: C¾m que tre vµo « ®ùng n­íc tr¸i c©y råi ®Æt c¶ vµo khay ®¸ cã ®ùng n­íc ®¸ hoµ tan nhiÒu muèi ¨n. TÊt c¶ cho vµo lµm l¹nh. N­íc tr¸i c©y sÏ nhanh chãng ®«ng l¹i thµnh kem que.

95. V× sao n­íc biÓn cã muèi?

BiÓn c¶ lµ "quª h­¬ng" cña muèi. Muèi ¨n (NaCl) chiÕm 85% c¸c lo¹i muèi hoµ tan trong n­íc biÓn. Gi¶ sö nÕu chóng ta t¸ch ®­îc tÊt c¶ muèi khái n­íc biÓn rêi r¶i ®Òu trªn lôc ®Þa th× líp muèi sÏ cao tíi 153 m. Cßn lµm bay h¬i toµn bé n­íc biÓn th× ®¸y biÓn sÏ cã líp muèi dµy tíi 60 m.

§Ó t×m hiÒu nguån gèc cña muèi trong n­íc biÓn c¸c nhµ khoa häc ®· tèn nhiÒu c«ng søc tõ viÖc ph©n tÝch, so s¸nh n­íc biÓn vµ n­íc s«ng, cho ®Õn nghiªn cøu ®Êt ®¸ sau c¬n m­a, thËm chÝ cßn nghiªn cøu hµng lo¹t nói löa n÷a. Cuèi cïng hä ®· ph¸t hiÖn ra bÝ mËt cña muèi biÓn. Ho¸ ra, ®¹i d­¬ng trong qu¸ tr×nh l©u dµi h×nh thµnh lóc ban ®Çu ®· hoµ tan tÊt c¶ c¸c lo¹i muèi kho¸ng. §ång thêi nham th¹ch th«ng qua qu¸ tr×nh phong ho¸ (nham th¹ch bÞ t¸c ®éng l©u ngµy cña m­a, n¾ng, giã b·o vµ vi sinh vËt) ®· kh«ng ngõng bÞ ph©n gi¶i vµ s¶n sinh ra c¸c lo¹i muèi, sau ®ã theo c¸c dßng s«ng ®Ó ra ®¹i d­¬ng. VËy s«ng ngßi, nham th¹ch vµ c¸c nói löa d­íi ®¸y biÓn chÝnh lµ nguån gèc cung cÊp chñ yÕu c¸c lo¹i muèi cho biÓn c¶.

96. BiÓn ChÕt n»m ë ®©u?

"BiÓn ChÕt" n»m ë biªn giíi Palestin vµ Jordan, gäi lµ "biÓn" nh­ng thùc ra "BiÓn ChÕt" chØ lµ c¸i hå kh¸ lín.

MÆt b¾c cña "BiÓn ChÕt" cã s«ng Jordan ch¶y vµo, cßn mÆt Nam lµ cöa s«ng Hasa. BiÓn chÕt kh«ng hÒ cã ®­êng n­íc th«ng víi bÊt kú ®¹i d­¬ng nµo. Tõ bao ®êi nay n­íc hå ch­a bao giê ch¶y ng­îc vÒ hai con s«ng trªn. N­íc trong hå cã nång ®é muèi ngµy cµng cao, do n»m trong khu vùc cã  khÝ hËu cùc nãng, nªn n­íc hå bèc h¬i rÊt nhiÒu mµ l­îng muèi l¹i kh«ng hÒ gi¶m ®i. HiÖn nay hµm l­îng muèi cña BiÓn ChÕt ®· ®¹t ®Õn 23 ® 25%, tøc cø 10 kg n­íc hå th× cã 2 kg muèi. §©y còng lµ n­íc hå cã hµm l­îng muèi cao nhÊt thÕ giíi. Do hµm l­îng muèi cao nªn søc ®Èy cña n­íc kh¸ lín ®Õn møc cã thÓ n»m võa ph¬i n¾ng võa ®äc b¸o trªn mÆt biÓn. V× hµm l­îng muèi qu¸ cao nªn trõ vµi loµi rong t¶o ra ch¼ng cã sinh vËt nµo cã thÓ tån t¹i ®­îc. C©y cá trªn bê hå còng chØ l¬ th¬, th­a thít cßn quanh hå hiÕm khi ch¼ng cã bãng ng­êi. V× vËy ch¼ng cã c¸i tªn nµo thÝch hîp h¬n c¸i tªn "BiÓn ChÕt".

97. ChÊt l­îng n­íc ë c¸c nguån kh¸c nhau nh­ thÕ nµo?

N­íc bay h¬i tÝch tô trong khÝ quyÒn lµ kh¸ s¹ch. Khi trë vÒ tr¸i ®Êt d­íi d¹ng m­a hoÆc tuyÕt råi di chuyÓn trªn mÆt ®Êt hoÆc ngÊm qua ®Êt vÒ phÝa biÓn, n­íc sÏ cã thªm t¹p chÊt mµ nång ®é vµ b¶n chÊt kh¸c nhau tuú vïng, vµ tuú giai ®o¹n cña chu tr×nh.

 

N­íc m­a.

Tuy kh¸ tinh khiÕt nh­ng n­íc m­a vÉn chøa c¸c khÝ, mét sè muèi tan vµ c¶ nh÷ng chÊt r¾n kh«ng tan cã thÓ cã trong khÝ quyÓn.

N­íc trªn mÆt ®Êt (s«ng suèi)

N­íc m­a ch¶y trªn mÆt ®Êt cã thÓ chøa axÝt v× ngoµi viÖc ®· hÊp thô mét sè khÝ cã tÝnh axÝt trong khÝ quyÓn (nh­SO2, CO2) nã cßn hoµ tan c¸c axÝt cacboxylic vµ cacbon ®ioxit sinh ra do qu¸ tr×nh ph©n huû thùc vËt. Ngoµi ra nã cßn hoµ tan ®­îc c¸c muèi kho¸ng gÆp trªn dßng ch¶y. N­íc axÝt nµy sÏ hoµ tan ®­îc c¸c muèi vµ kho¸ng gÆp trªn dßng ch¶y. N­íc axit nµy sÏ hoµ tan ®­îc mét sè quÆng theo ph¶n øng sau:

KAlSi3O8(r) + 2H+(aq) + 9H2O(1) ® 2K+(aq) + 4H4SiO4(aq) + Al2Si2O5(OH)4(r)

   (fenspat)                                                                                (Cao lanh)

Do vËy n­íc mÊt dÇn tÝnh axit.

N­íc trªn mÆt ®Êt cßn cã thÓ bÞ « nhiÔm bëi vi sinh vËt n÷a.

N­íc biÓn:

Nång ®é c¸c ion tan trong n­íc biÓn lín h¬n nhiÒu so víi n­íc trªn mÆt ®Êt vµ n­íc ngÇm:

C¸c nguyªn nh©n lµ:

- N­íc biÓn bay h¬i liªn tôc, trë l¹i d­íi d¹ng m­a vµ mang theo chÊt tan

- N­íc ®i cµng xa míi ®Õn biÓn sÏ cµng hoµ tan nhiÒu muèi.

- Nh÷ng l­îng lín quÆng ®­îc ®­a tõ bÒ mÆt qu¶ ®Êt tíi c¸c ®¹i d­¬ng d­íi d¹ng macma.

Mäi nguyªn tè ho¸ häc ®Òu cã trong c¸c ®¹i d­¬ng nªn ®¹i d­¬ng ®­îc coinh­mét kho quÆng lín nhÊt thÕ giíi. N­íc ®¹i d­¬ng chøa kho¶ng 40 triÖu tÊn chÊt r¾n tan trong mçi kil«met khèi n­íc.

 

 


Nguyªn tè

Sè tÊn/km3

Nguyªn tè

Sè tÊn/km3

Nguyªn tè

Sè tÊn/km3

Clo

22.000.000

In®i

23

B¹c

0,2

Natri

12.000.000

KÏm

12

Lantan

0,2

Magie

1.600.000

S¾t

12

Kripton

0,2

L­u huúnh

1.000.000

Nh«m

12

Neon

0,1

Canxi

450.000

Molip®en

12

Ca®imi

0,1

Kali

44.000

Selen

4

Vonfram

0,1

Brom

75.000

ThiÕc

3

Xenon

0,1

Cacbon

32.000

§ång

3

Gemani

0,1

Stronti

9.000

Asen

3

Crom

0,05

Bo

5.600

Urani

3

Thori

0,05

Silic

3.400

Niken

2

Scan®i

0,05

Flo

1.500

Vana®i

2

Ch×

0,02

Agon

680

Mangan

2

Thuû ng©n

0,02

Nit¬

590

Titan

1

Gali

0,02

Liti

200

Antimoan

0,5

Bitmut

0,02

Rubi®i

140

Coban

0,5

Niobi

0,01

Photpho

80

Xesi

0,5

Tali

0,01

Iot

68

Xeri

0,5

Heli

0,01

Bari

35

Ytri

0,2

Vµng

0,005

 

98. Lµm m­a nh©n t¹o nh­ thÕ nµo?

N­íc tån t¹i trong m©y d­íi d¹ng h¬i, d¹ng láng vµ d¹ng tinh thÓ. Th«ng th­êng ë 00C n­íc ®ãng b¨ng, nh­ng trong nh÷ng ®¸m m©y, dï ë -200C, c¸c h¹t n­íc nhá li ti vÉn ë thÓ láng. ChØ khi nhiÖt ®é h¹ xuèng - 400C, n­íc trong ®¸m m©y míi kÕt tinh hoµn toµn. Sè l­îng tinh thÓ n­íc trong m©y phô thuéc vµo c¸c  "h¹t nh©n kÕt tinh" lµ c¸c h¹t b¨ng chøa trong ®ã, cßn gäi lµ "mÇm kÕt tinh".

C¸c nhµ khoa häc tõ l©u ®· ph¸t hiÖn tinh thÓ b¹c iotua (AgI) cã cÊu t¹o rÊt gièng cÊu t¹o cña c¸c h¹t b¨ng nªn cã thÓ dïng lµm "mÇm kÕt tinh". ChØ víi 1g AgI ®· t¹o ra ®­îc tõ 1012 ® 1016 trung t©m kÕt tinh, lµm ng­ng tô mét l­îng n­íc lín ë d¹ng khÝ t¹o ra m­a hoÆc tuyÕt.

B¹c Iotua lµ mét ho¸ chÊt rÊt ®¾t, v× vËy c¸c nhµ ho¸ häc ®· nghiªn cøu t×m c¸c chÊt thay thÕ rÎ tiÒn h¬n ®ã lµ ch× Iotua (PbI2); 1,5 - ®ioxinaftalen; n­íc ®¸ kh« (CO2 r¾n) vµ nhiÒu chÊt h÷u c¬ kh¸c.

Dïng c¸c chÊt trªn lµm m­a víi ®iÒu kiÖn lµ trªn trêi ®· cã s½n nh÷ng ®¸m m©y. Ng­êi ta dïng m¸y bay ®Ó r¾c c¸c chÊt trªn vµo m©y.

Nhê ph­¬ng ph¸p nµy ng­êi ta ®· cøu mét vô gieo trång bÞ h¹n khi s¾p thu ho¹ch, t¨ng ®é Èm khi mïa mµng bÞ l©m nguy hoÆc b¾t mét c¬n m­a sím ®Ó cã bÇu trêi quang ®·ng tr­íc ngµy héi lín.

Cã nh÷ng k× olympic mïa ®«ng, ng­êi ta ®· dïng ph­¬ng ph¸p nµy ®Ó lµm t¨ng l­îng tuyÕt lªn tõ  10 ® 15%. NÕu tÝnh ®­îc h­íng giã vµ x¸c ®Þnh ®óng ®Þa ®iÓm r¾c ho¸ chÊt, cã thÓ lµm m­a ë nh÷ng ®iÓm ch¸y rõng, khi ngän löa míi bïng lªn. Bé l©m nghiÖp n­íc CHLB Nga ®· nhiÒu lÇn cøu hµng ngh×n hecta rõng Xiberi khái thÇn löa.

99. Lµm thÕ nµo ®Ó ng¨n ngõa m­a ®¸?

R¾c vµo ®¸m m©y nh÷ng "h¹t nh©n kÕt tinh" kh«ng nh÷ng "thay trêi lµm m­a" mµ cßn ng¨n ngõa ®­îc m­a ®¸, nh÷ng h¹t b¨ng ®ang lín dÇn chuÈn bÞ cho m­a ®¸, kh«ng lín lªn ®­îc n÷a do nh÷ng "mÇm kÕt tinh" b»ng ho¸ chÊt tranh c­íp ®é Èm. C¸c h¹t b¨ng nhá li ti nhiÒu h¬n, nh­ng kh«ng ®¹t ®Õn kÝch th­íc cña h¹t m­a ®¸. Trªn ®­êng r¬i xuèng mÆt ®Êt chóng bÞ tan ra vµ trë thµnh c¬n m­a b×nh th­êng.

HiÖn nay ®· cã nh÷ng ra ®a khÝ t­îng dù b¸o sù h×nh thµnh nh÷ng ®¸m m©y chøa nh÷ng h¹t b¨ng. C¸c tªn löa vµ ®¹n chøa ho¸ chÊt ®­îc ®iÓu khiÓn ®Ó b¾n tróng ®Ých. Nhê vËy mµ nhiÒu vïng réng lín ë c¸c n­íc tiªn tiÕn ®· tr¸nh ®­îc sù tµn ph¸ cña m­a ®¸ ®èi víi mïa mµng.

100. Lµm thÕ nµo ®Ó ph¸ tan s­¬ng mï?

S­¬ng mï, thñ ph¹m g©y ra nh÷ng vô tai n¹n ®­êng thuû, ®­êng bé vµ ®­êng kh«ng.

Ng­êi ta r¾c hoÆc b¾n vµo khãi s­¬ng mï c¸c lo¹i h¹t nÆng cã tÝnh hót Èm nh­ muèi ¨n (NaCl) trén víi xi m¨ng mÞn, c¸c chÊt ho¹t ®éng bÒ mÆt, c¸c chÊt tÝch ®iÖn...

Nh÷ng h¹t n­íc l¬ l÷ng, dµy ®Æc trong s­¬ng mï khi gÆp "mÇm kÕt tinh" sÏ ®«ng tô khiÕn mËt ®é cña chóng trong kh«ng khÝ gi¶m dÇn vµ cuèi cïng r¬i xuèng d­íi d¹ng nh÷ng h¹t n­íc.

Bªn c¹nh ph­¬ng ph¸p ho¸ häc, ng­êi ta cßn dïng c¸c ph­¬ng ph¸p kh¸c. ë Mü, ng­êi ta ph¸ s­¬ng mï b»ng m¸y bay trùc th¨ng. C¸nh qu¹t cña m¸y bay hót dßng kh«ng khÝ kh« ë c¸c líp tÇng cao xuèng xua tan s­¬ng mï. S©n bay Orly cña Ph¸p ph¸ s­¬ng mï b»ng luång kh«ng khÝ nãng do mét hÖ th«ng tua bin ®Èy ra, h­íng vµo ®­êng b¨ng.